Dit is het tweede deel van een gesprek met juriste Marlies van Eck over haar proefschrift over geautomatiseerde ketenbesluiten. Het gesprek richt zich op de problematiek van verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid wanneer meerdere overheidsinstanties samenwerken in geautomatiseerde besluitvorming, met de toeslagenaffaire als terugkerend voorbeeld.
Wat zijn geautomatiseerde ketenbesluiten en waarom zijn ze zo belangrijk?
Geautomatiseerde ketenbesluiten zijn beslissingen die door meerdere overheidsinstanties in een keten worden genomen, waarbij elk schakel in de keten bijdraagt aan het uiteindelijke besluit dat impact heeft op burgers. Het probleem is dat wanneer er iets misgaat, de verantwoordelijkheid niet altijd duidelijk is. Je ziet dat instanties dan naar elkaar wijzen wanneer het om een individueel geval gaat. Iedereen trekt dan zijn handen ervan af.
Is gedeelde verantwoordelijkheid eigenlijk wel echte verantwoordelijkheid?
Dat is inderdaad een groot probleem. Het fenomeen van gedeelde verantwoordelijkheid is eigenlijk geen verantwoordelijkheid. Het is heel lastig om vast te stellen wie daadwerkelijk aansprakelijk is voor welk stukje als er een keten is. Soms ben ik zelfs bang dat het aantrekkelijke van werken in een keten juist is dat de verantwoordelijkheid zo diffuus wordt. Dat zou natuurlijk zeer onwenselijk zijn.
Heb je concrete voorbeelden van hoe dit misgaat in de praktijk?
Er zijn echt geweldige debatten in de Tweede Kamer geweest waarbij de keten letterlijk zo werd geïnstitueerd. Bij de Bulgarenfraude had je Wiebes van de Belastingdienst die moest vertellen wat er allemaal vreselijk was gebeurd. Maar hij zei dat hij hier natuurlijk verder helemaal geen invloed op had gehad, want dat heeft de gemeente al gedaan. Die hebben al die mensen ingeschreven in de basisregistratie personen. Daardoor kwam de minister ervoor naar boven. En uiteindelijk stonden ze met zijn drieën, want er was ook nog iemand van het Openbaar Ministerie om te kijken of er ook nog strafrechtelijk iets moest gebeuren. Dan had je drie ministers in de Kamer, waar natuurlijk geen schijn van kans was om echte verantwoordelijkheid te nemen.
Is het mogelijk om in de wetgeving zo'n ketenverantwoordelijkheid ergens te beleggen?
Je zou eigenlijk willen dat je een soort ketenaansprakelijkheid hebt, zoals je ook in de bouw hebt. Als ik een huis laat bouwen, dan is wat de aannemer uitspoekt met de mensen die hij laat werken officieel niet mijn probleem. Juridisch gezien kan ik gewoon naar die aannemer. Dat is ook met allerlei producten zo. Als ik naar de MediaMarkt ga en daar een televisie koop, dan mogen zij niet zeggen "ga maar naar Philips" als de televisie niet goed is. Het is allemaal wettelijk geregeld. Dat soort processen zou je hier eigenlijk ook willen. En officieel is dat ook de bedoeling van de AVG. In de wet bescherming persoonsgegevens stond ook al heel duidelijk: het is niet het probleem van de burger als er iets fout gaat in de keten. Je mag je tot alle instanties wenden en zij zorgen ervoor dat het overal wordt opgepakt. Het zijn geen nieuwe concepten, alleen het wordt nog helemaal niet uitgevoerd.
Waarom is er geen kwaliteitstoetsing voordat AI-systemen de publieke ruimte in komen?
Wat mij ook opvalt is dat zelfs bij het product, als je het hebt over een systeem met machine learning of artificial intelligence, dat daar al niet eens verplichtingen zijn dat het getoetst is of dat het in ieder geval al goed werkt voordat het de publieke ruimte in komt. Dat vind ik eigenlijk al vreemd. Je laadt het over aan de bouwer en de ontwerper om het zo goed mogelijk te doen. Maar als je kijkt naar allerlei andere producten, een lamp bijvoorbeeld, dan moet die aan van alles voldoen voordat je een lamp op de markt brengt. Er is al zoveel gebeurd, getest en aangetoond dat dat ding veilig is. Er moeten hele beschrijvingen bij van hoe dat ding werkt, waar je terecht kan als het niet goed werkt. Ik vind het zo apart dat wij dit soort modellen en algoritmes de publieke ruimte in mogen gooien zonder dat daar zo'n kader omheen zit.
Kun je een vergelijking maken met andere activiteiten die wél goed gereguleerd zijn?
Ik zeg heel vaak: je kan echt beter dit gaan doen dan bijvoorbeeld een frietkraam beginnen. Als je een frietkraam begint, dan moet je vergunningen hebben, je moet allerlei formulieren invullen, je moet hygiënisch en qua arbeid goed in elkaar zitten. Je moet ook alles aantonen, want de verantwoordelijkheid ligt bij jou als frietkraamhouder. Terwijl bij AI-systemen gebeurt dit gewoon zonder veel controle. Dat heeft mij ook heel erg verbaasd.
Wat is contextualisering en hoe helpt dat bij het begrijpen van AI-systemen?
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft een mooi advies uitgebracht voor de regering, en ze hebben het heel erg over contextualisering. Ze maakten een analogie met de verbrandingsmotor. Die verbrandingsmotor is een geweldige techniek die je voor van alles kunt inzetten en waar de auto op is gebaseerd. Maar om die auto uiteindelijk goed te laten functioneren, is er een context nodig. Die context bestaat uit wegen, verkeersregels, een rijbewijs enzovoort. Er zit een gigantische context omheen om uiteindelijk die verbrandingsmotor in die auto te laten renderen. Het gekke is dat voor AI dat ook zo zou moeten zijn.
Is contextualisering alleen voldoende om problemen te voorkomen?
Als je naar algoritmes in het algemeen kijkt, en zeker bij de toeslagenaffaire, dan was het voor een gedeelte al contextualisering: wetgeving, instanties waar je terecht kan, bezwaren die je kan maken, allemaal dat soort zaken. En toch hebben die niet gewerkt. Dus ook als we dat allemaal zouden inregelen, blijf je nog steeds met het menselijke aspect zitten van wat we ermee gaan doen.
Waarom wordt de onvolkomenheid van AI-systemen niet zichtbaar voor gebruikers?
Het probleem is dat het niet direct zichtbaar wordt voor mensen die er geen verstand van hebben. Ik heb met heel veel programmeurs gesproken, en dat was heel grappig, want die zeiden: "Ja, ik weet wel dat de code niet perfect is, maar binnen de gegeven tijd moest het gewoon af. Laten we zeggen dat het voldoet in 80% van de gevallen." Maar wordt het eenmaal uitgerold en geïmplementeerd, dan wordt het ingezet voor meer dan 90% van de gevallen. Dus daar gaat al iets fout, want ik denk dan als gebruiker dat het geschikt is voor 90% van de gevallen. We worden ook te weinig geïnformeerd over de beperkingen. Er staat bijvoorbeeld niet: let hierop, want mogelijk is het model niet geschikt om díe vragen te beantwoorden.
Hoe gaan organisaties om met de onvermijdelijke uitval van AI-systemen?
Bij machine learning weet je zeker dat je niet te maken hebt met 100% precisie. Want als je dat zou hebben, dan kun je het ook in regels vatten en is zo'n model überhaupt niet nodig. Dus inherent aan zo'n model geldt dat die maar tot een bepaald percentage betrouwbaar of accuraat is, waarbij je weet hoeveel uitval er is. Dat vind ik heel zorgelijk, omdat de expert dat heel goed weet, maar dan kom je bij de manager. Die heeft natuurlijk een beperkt aantal medewerkers. Bij de overheid is de laatste jaren enorm bezuinigd, om het vriendelijk te zeggen. Dus je hebt een beperkt aantal mensen die met die uitval iets kunnen gaan doen. Wat je dan ziet, is dat die uitval wordt bijgeschroefd tot het aantal mensen wat je hebt. Die uitval is dus manageable tot aan het aantal mensen dat beschikbaar is.
Hoe kunnen rechters en burgers beter begrijpen wat AI-systemen wel en niet kunnen?
Een rechter moet eigenlijk al dat soort dingen weten, anders weet hij niet waar hij naar kijkt. Je merkt het zelf ook met een auto waarin wat meer assistentie zit, dat je heel snel doorhebt van: oh, hij slaat aan bij een fiets in grote regen, dan denk je ook al dat hij moet afremmen. Of hij zet een fietspad aan voor een strook waar ik niet op mag rijden. Dus dan heb je heel snel door wat hij wel en wat hij niet kan. Dat gevoel moeten eigenlijk ook de leken veel beter gaan ontwikkelen. Want wij leken kennen waarschijnlijk veel te veel macht, verstand of wijsheid toe aan systemen.
Wat zegt de AI-geschiedenis ons over hoe we naar AI moeten kijken?
Er is een hele beroemde AI-wetenschapper uit de jaren 60, Weizenbaum. Hij heeft ELIZA destijds ontwikkeld, dat was een chatbot waarmee mensen psychiatrische gesprekken voerden. Weizenbaum zei altijd dat wij mensen echt geneigd zijn om heel veel macht toe te kennen aan dingen die we niet begrijpen. Hij zei: je moet eigenlijk meer gaan kijken zoals je naar een illusionist kijkt. Dat je probeert hem te betrappen op een trucje, niet achterover gaat zitten en denkt: wat voor bovennatuurlijke machten zijn hier aan het werk.
Moet de verantwoordelijkheid voor kritisch denken bij de burger liggen?
Nee, zeker niet. Het is meer dat de instituten eromheen en die contextualisering veel beter in staat moeten zijn om kritische vragen te stellen. Bij de burger zou je willen dat die kan vertrouwen op een zekere mate van kwaliteit. Dat is wel het mooie van de AI-verordening. Aan de ene kant wordt het een enorme papierberg, waarvan we nog niet weten of dat noodzakelijkerwijs tot betere producten leidt. Maar het feit dat je echt pas iets op de markt mag brengen en verkopen of gebruiken als het aan allerlei dingen voldoet, dat moet toch al een zeker vertrouwen gaan geven aan burgers.
Hoe belangrijk is transparantie over algoritmische besluitvorming?
Het zou heel fijn zijn dat je echt geïnformeerd wordt als er een besluit over jou wordt genomen. Als er een besluit wordt genomen, dat je dat als burger gewoon weet. Niet dat er, zoals bij de Belastingdienst gebeurde met die zwarte lijsten, dat je niet eens weet dat er besluiten over je zijn genomen. En weten is natuurlijk niet genoeg, je moet ook invloed kunnen uitoefenen. Want mensen willen ook weten: waarom sta ik erop? Dat antwoord krijgen ze ook niet vaak, omdat het er gewoon niet is.
Hoe doet Frankrijk het beter met transparantie?
Transparantie zou al heel erg helpen als het op de beslissingen zou staan. In Frankrijk is het verplicht: als je een beslissing van de overheid krijgt, staat erop dat het een algoritmische besluitvorming is. Ze gebruiken die en die regels daarbij. Dit en dit is het model. Zoek het op op internet, want dan staat alles openbaar of zoveel mogelijk. Dan kun je de verschillende lagen aan geïnteresseerde burgers bereiken. En weet de rechter ook veel beter: oh, ik moet hier extra op letten. In Nederland is dat nog mondjesmatig, ook al is het eigenlijk een AVG-verplichting. Bijna alle grote organisaties verwijzen gewoon naar de website.
Waarom is het zo belangrijk dat besluiten ook begrijpelijk uitgelegd kunnen worden?
Door die brief verplicht te stellen zoals in Frankrijk, verplicht je degene die aan het bouwen is dat er ook een uitleg mogelijk is. Want anders kan straks die brief niet gestuurd worden of staat er alleen maar onzin in. En het mag niet alleen op een technische manier beschreven zijn, maar het moet ook zodanig zijn dat het herleidbaar is naar het besluit en dat het begrijpelijk is. Het moet een begrijpelijke uitleg zijn.
Wat is het probleem met machine learning bij overheidsbeslissingen?
In de context van de overheid, die neemt eenzijdige beslissingen en mag allerlei dingen die burgers onderling niet mogen. Ik denk dat het heel lastig gaat worden als er wordt gewerkt met machine learning die men zelf ook nauwelijks kan uitleggen. Er komt een breekpunt dat burgers dat gewoon niet accepteren. Dat zie je nu ook al in de coronatijd. Heel veel mensen die bij de overheid werken, vergeten in wat voor geprivilegieerde posities ze zijn. Zij kunnen eenzijdig zeggen: jij gaat nu belasting betalen, je krijgt geen uitzondering. Dat is een machtsverhouding, maar die vergeten ze.
Hoe breekbaar is het vertrouwen in de overheid?
Die machtsverhouding betekent ook dat die heel breekbaar is. Vertrouwen in bijvoorbeeld de Belastingdienst is enorm afgenomen. Het is nu veel lager dan een jaar of twee geleden. Op een gegeven moment kun je wel denken: met machine learning worden misschien betere beslissingen genomen, misschien ook eerlijker. Maar als je niet echt aan iemand kunt vertellen "u krijgt deze boete want u heeft een vuilniszak verkeerd geparkeerd", maar in plaats daarvan zegt "het systeem heeft de vuilniszak gedetecteerd, de kans is aanmerkelijk dat die van u was" of "we weten eigenlijk niet waarom het systeem u een boete oplegt", dan wordt dat echt een vervelende verhouding.
Is uitlegbaarheid van AI-systemen eigenlijk een harde eis?
Dat laatste kan sowieso niet. Er wordt gelukkig steeds meer aandacht besteed aan explainable AI en interpretable AI. De behoefte van het uitleggen van uitkomsten van modellen wordt steeds groter. Daar wordt ook heel veel onderzoek in gedaan. Je ziet in die onderzoeken dat je niet alleen maar een technische uitleg kunt geven waarbij je zegt: op basis van deze en deze technische gegevens komt er dit technisch besluit uit. Je moet terug naar een dusdanig niveau dat of de burger dat kan snappen, of dat een curator dat kan zijn die daar op een andere manier naar kijkt. Op allerlei niveaus moet je die uitleg kunnen geven. Als je dat niet kunt, dan moet je heel goed nadenken of je het wel wilt inzetten. Als het niet uitlegbaar is en het heeft wel invloed op de levenssfeer van mensen, moet je het niet inzetten.
Zijn er uitzonderingen waarbij je wel minder uitleg kunt geven?
Je zou nog kunnen voorstellen dat in een medische setting mensen op een gegeven moment zo'n heftige diagnose hebben gekregen met zo weinig vooruitzicht, dat je zelf kiest: als het model aangeeft dat dit een methode zou kunnen zijn voor mij, dan neem ik die gok. Dan ga je echt met elkaar beslissingen afwegen en ben je heel geweldig geïnformeerd. Dan is het ook geen geautomatiseerde beslissing, maar een advies uit het model wat je meeweegt. Daar heb je meer ruimte in qua beperkte uitleg. Als het een advies is, dan kun je zelf als mens nog allerlei dingen meewegen en wordt het dan ook jouw besluit. Dan moet jij ook je besluit kunnen uitleggen. En dan kan machine learning een enorm toegevoegde waarde hebben.
Wat is 'good administration' en waarom is dat belangrijk?
In Nederland hebben we het vaak over de beginselen van behoorlijk bestuur. Van de overheid vinden we dat die iets netter moet zijn. Dat als er moeilijke keuzes te maken zijn, ze zich behoorlijk hebben te gedragen. Het moet behoorlijk zijn. In het Engels spreken ze vaak over good administration. Dat is nog iets moreler. Het moet goed zijn, er zit een zekere moraliteit in. Daarom vind ik dat zo mooi. In het Europees recht geldt ook dat er een recht is op good administration.
Wat houdt dat recht op good administration precies in?
Het recht op good administration houdt in dat de overheid niet aan vriendjespolitiek mag doen. Je mag geen verschil maken tussen burgers, mensen met een grote portemonnee of mensen zonder. De overheid moet, als er keuzes te maken zijn tussen het algemeen belang of het individuele belang, eigenlijk voor het individuele belang kiezen. Daar mag geen willekeur plaatsvinden. Het zijn allemaal kwaliteitseisen waarvan we zeggen dat de overheid, juist door het feit dat ze zoveel macht hebben, zich ook echt netjes moet gedragen. Dat biedt dus een heel goed toetsingskader om te kijken wat mag dan wel en wat mag dan niet.
Kun je voorbeelden geven van die beginselen van behoorlijk bestuur?
Het zorgvuldigheidsbeginsel is bijvoorbeeld een hele mooie. Bij het zorgvuldigheidsbeginsel ga je ervan uit dat de overheid alles aan doet om eerst heel veel informatie te vergaren voordat ze een beslissing nemen en niet zomaar lukraak besluiten sturen. Dus dat stelt ook eisen aan je processen. Een andere heel belangrijke is het evenredigheidsbeginsel. Dat betekent dat iets in verhouding moet staan: de ernst van wat je hebt geconstateerd moet in verhouding staan tot de beslissing die je neemt. Met name de evenredigheid zag je in de toeslagenaffaire natuurlijk volledig wegvallen, zeker als je nagaat dat het ook allerlei doorwerkingen had in het leven van mensen buiten de toeslagen. Daar moet de organisatie zich veel bewuster van zijn.
Moeten bouwers van systemen rekening houden met deze beginselen?
Ja, absoluut. Het leukste zou natuurlijk zijn als we Denemarken volgen. Denemarken heeft de verplichting om niet alleen een DPIA te maken, maar je maakt echt een impact assessment op de beginselen van behoorlijk bestuur. En pas als je die hebt doorstaan, dan mag je je systeem gaan bouwen. Daar zit een heel mechanisme in van al die afwegingen: wat ben je aan het doen, heb je wel een wettelijke titel om dat te doen, of is het gewoon dat je aan het hobbyën bent, ga je erover? Dat zien we ook bij overheden die eigenlijk helemaal nergens over gaan.
Heb je een voorbeeld van zo'n situatie?
Een burgemeester gaf bijvoorbeeld iemand een online straatverbod. Die mocht niet meer in de buurt komen. Maar daar gaat de burgemeester helemaal niet over. In zo'n impact assessment vraag je: ga je erover? Wat zijn de voordelen? Hoe vul je die in? Ga je daar netjes mee om? Prudent? Ga je meteen erop in of ga je gelaagd te werk? Ga je eerst waarschuwen, zoals dat ook bij de opvoeding van een hond gaat? Of zit je juist in de harde lijn? Al die afwegingen zitten dan in zo'n impact assessment. In Denemarken hebben ze ook een ombudsman die meer bevoegdheden heeft dan in Nederland. Ze procederen daar wel veel minder bij de rechter. De ombudsman heeft dit als nieuw beginsel ingevoerd.
Zijn er concrete vragen die je kunt stellen bij het bouwen van systemen?
In mijn proefschrift stel ik ongeveer 47 vragen rondom die good administration. Die zouden we in Nederland kunnen gebruiken om door te nemen als je aan dit soort systemen bouwt. Die vragen prikkelen en triggeren je om na te denken over zaken waar je misschien nog nooit aan gedacht hebt. Ze helpen je om kritisch te kijken naar wat je aan het bouwen bent en welke impact dat heeft. Kernpunten en praktische adviezen Ketenaansprakelijkheid invoeren: Zorg voor duidelijke eindverantwoordelijkheid, zoals in de bouw en bij consumentenproducten, zodat burgers niet tussen instanties heen en weer worden gestuurd. Kwaliteitstoetsing verplichten: AI-systemen moeten, net als andere producten, aan strikte kwaliteitseisen voldoen voordat ze de publieke ruimte in mogen. Transparantie waarborgen: Volg het Franse voorbeeld en vermeld op elk besluit of er algoritmische besluitvorming is gebruikt, inclusief verwijzingen naar de gebruikte regels en modellen. Uitlegbaarheid als harde eis: Als een systeem niet uitlegbaar is en impact heeft op de levenssfeer van mensen, moet het niet worden ingezet. Impact assessment maken: Voer, naar Deens voorbeeld, een impact assessment uit op de beginselen van behoorlijk bestuur voordat een systeem wordt gebouwd. Grenzen expliciet maken: Communiceer duidelijk voor welk percentage van de gevallen een systeem geschikt is en waar de beperkingen liggen. Evenredigheid bewaken: Zorg dat de ernst van een geconstateerd probleem in verhouding staat tot de genomen beslissing en de gevolgen daarvan. Contextualisering toepassen: Bouw een infrastructuur van wetgeving, instanties en bezwaarprocedures rondom AI-systemen, vergelijkbaar met de context rondom auto's (wegen, regels, rijbewijzen). Kritische houding stimuleren: Help instituten en professionals om kritisch naar AI-systemen te kijken, zoals naar een illusionist die je probeert te betrappen op trucjes. Menselijke besluitvorming behouden: Gebruik AI bij voorkeur als advies dat door mensen wordt meegewogen, niet als volledig geautomatiseerde beslissing. AIToday Live is een podcast die zich richt op de nieuwste ontwikkelingen in AI en de impact ervan op verschillende sectoren. In elke aflevering spreken hosts Niels Naglé en Joop Snijder met experts uit het veld om inzicht te krijgen in de mogelijkheden en uitdagingen van AI-technologie. Luister via je favoriete podcast app: Spotify, Apple podcasts, YouTube Music, en meer.
Marlies van Eck is juriste en heeft een proefschrift geschreven over geautomatiseerde ketenbesluiten. In de podcast bespreekt ze de implicaties van deze besluiten voor het ontwerpen en bouwen van AI-systemen. Ze legt uit hoe belangrijk het is dat de overheid zich houdt aan beginselen van behoorlijk bestuur en hoe dit van invloed is op de verantwoordelijkheid in de context van AI.
Bekijk gastprofielHoi, leuk dat je luistert naar deze aflevering van de AIToday Live Podcast.
Vandaag hoor je onze gast Marlies van Eck vertellen over haar proefschrift over geautomatiseerde
ketenbesluiten.
Malice is juriste bij Hoogheemstra & Partners en vertelt ons wat geautomatiseerde ketenbesluiten
zijn.
Nog belangrijker, wat dit betekent voor het ontwerpen en bouwen van AI-systemen.
Je luistert nu het tweede deel van het gesprek met Marlies.
Heb je het eerste deel gemist?
De link staat in de beschrijving van de podcast.
Mijn naam is Joop Snijder, ik ben hoofd van het Info Support Research Center AI en samen met
mijn collega Niels Naglé, chapter lead data in AI, duiken wij in iedere aflevering in
de wereld van professionele AI.
Ja, even terugpakken inderdaad.
We hadden het punt over als het bij een individu gaat, dat dan inderdaad weer de samenwerking
weer even allemaal de handen van af trekt en gaat wijzen.
En ja, dat is ook een beetje het fenomeen van gedeelde verantwoordelijkheid is eigenlijk
geen verantwoordelijkheid.
Wie is er nou daadwerkelijk aansprakelijk?
Volgens mij is dat heel lastig om vast te stellen.
Wie is nou aansprakelijk voor welk stukje als er een keten is?
Ja, en ik wens me soms ook wel eens bang dat dat ook het aantrekkelijke is van werken in
een keten.
Oh ja, dat zou zonde zijn als dat het is inderdaad.
Dan had ik er nog niet naar gekeken.
Ik zei laatst ook, nou doe maar gewoon maar een keten.
Er zijn ook echt geweldige debatten in de Tweede Kamer geweest waarbij de keten ook
letterlijk zeg maar zo werd geïnstitueerd.
Dan had je Wekers bij de Bulgarenfraude die natuurlijk moest vertellen al wat vreselijk
wat er bij de belastingbedingingen is gebeurd.
Maar ik heb hier natuurlijk verder helemaal geen invloed op gehad, want dat heeft de maak
ook al niet gebeten.
Die hebben al die mensen ingeschreven in de basisregistratie per zoon en toekom.
Daardoor weer de minister ervoor naar boven.
En uiteindelijk stonden ze met z'n drieën, want er was ook nog iemand van het Openbaar
Ministerie om te kijken of er ook nog strafrechtelijk iets moest gebeuren.
Dan had je drie ministers.
Ja, Kamer, waar is natuurlijk dan geen schijn van kans.
Ja, dat is een mooi voorbeeld inderdaad.
In de wetgeving is het mogelijk om zo'n ketenverantwoordelijkheid dan eigenlijk ergens te beleggen?
Of is dat heel lastig?
Het punt is eigenlijk dat je zou willen dat je een soort ketenaansprakelijkheid hebt.
Zoals je ook in de bouw hebt.
Dat ik laat wat naar huis bouwen en wat dan de aannemer uitsprookt met de mensen die die
daar laat werken.
Is officieel niet mijn probleem.
Juridisch gezien kan ik gewoon naar die aannemer.
Dat is ook met allerlei producten.
Dus ik ga naar de mediamarkt en ik koop daar een televisie.
En dan mogen zij niet zeggen, ja ga maar naar Philips als de televisie niet goed is.
Het is allemaal wettelijk geregeld.
Dat soort processen zou je hier eigenlijk ook willen.
En officieel is dat ook de voorgang van de AVG.
Dan had je al de wet beschermd voor zogeschrijven.
Daar stond ook al heel duidelijk in.
Het is niet het probleem van de burger als er iets fout gaat in de keten.
Je mag je tot alle instanties wenden.
En zij zorgen ervoor dat het overal wordt opgebouwd.
Dus het zijn ook geen nieuwe concepten.
Alleen het wordt nog helemaal niet uitgevoerd.
Wat mij ook wel opvalt is dat zelfs bij het product,
als je het hebt over een systeem met machine learning, artificial intelligence,
dat daar al niet eens, zeker als het de publieke ruimte in komt,
dat er verplichtingen zijn, dat het getoetst is, dat het in ieder geval al goed werkt.
Dat vind ik eigenlijk al vreemd.
Dus je laadt het over aan de bouwer, de ontwerper, om het zo goed mogelijk te doen.
Maar als je kijkt naar allerlei, je noemde net gewoon heel simpel een lamp.
Een lamp moet natuurlijk van alles, voordat je een lamp op de markt brengt,
voordat ik die hier in mijn fitting mag draaien,
is er al zoveel gebeurd, getest, aangetoond, dat dat ding veiliger is.
Alles erop en eraan.
Er moeten hele beschrijvingen bij van hoe dat ding werkt,
als het niet goed werkt, waar kan je terecht, dat soort zaken.
Ik vind dat zo apart dat wij dit soort modellen, algoritmes,
de publieke ruimte in mogen gooien, zonder dat daar zo'n kade omheen zit.
Helemaal eens. Ik zeg heel vaak, je kan echt beter dit gaan doen
dan bijvoorbeeld een frietkraam beginnen.
Als je een frietkraam begint, dan moet je vergunningen hebben,
je moet allerlei formulieren invullen, je moet hygiënisch,
je moet qua arbeid goed in elkaar zitten, je moet ook alles aantonen,
want de verantwoordelijkheid ligt bij wij dan als frietkraamhouder.
Terwijl dit gebeurt gewoon. Dat heeft mij ook heel erg verbaasd.
Ja, en wat ik ook wel apart vind, is dat er nu van de wetenschappelijke raad
voor het regeringsbeleid, die hebben een mooi stuk uitgebracht aan advies
voor de regering, en ze hebben het heel erg over contextualisering.
Wat ik wil zeggen, is dat ze zeggen van ja, maar het is niet,
zij maakten een analogie met de verbrandingsmotor,
ze zeggen van die verbrandingsmotor is een geweldige techniek,
die kan je voor van alles inzetten, daar is de auto op gebaseerd,
maar om die auto uiteindelijk goed te laten functioneren,
laten we het zo zeggen, is er een context nodig.
Dat noemen ze dan die contextualisering, en die context is,
je hebt wegen nodig, je hebt verkeersregels nodig, je hebt een rijbewijs nodig.
Er zit een gigantische context omheen om uiteindelijk die verbrandingsmotor
in die auto te laten renderen, laten we het zo zeggen.
Het gekke is dat voor AI dat een beetje, denk ik, zo is.
En als je naar algoritmes in het algemeen kijkt,
en zeker bij die toeslagenaffaire, dat het best wel voor een gedeelte contextualisering was,
wetgeving, instanties waar je terecht kan, bezwaren die je kan maken,
allemaal dat soort zaken, en toch hebben die niet gewerkt.
Dus ook als we zouden zeggen, het is misschien een lange vraag,
van ja, maar als we dat allemaal inregelen,
dan blijf je nog steeds met het menselijke aspect zitten van,
wat gaan we ermee doen?
Ja, dat heeft denk ik ook mee te maken dat het niet direct zichtbaar wordt
voor mensen die er geen verstand van hebben.
Dus als mensen weten hoe het er, ik heb met heel veel programmeurs gesproken,
en dat was heel erg grappig, want die zeiden, ja, ik weet wel dat het ongecode,
dat het niet perfect is, maar ja, binnen de gegeven tijd moest het gewoon af.
En nou ja, laten we zeggen dat het voldoet de 80% van de gevallen.
Wordt het eenmaal uitgerold en geïmplementeerd, dan wordt het ingezet voor,
nou ja, meer dan 90% van de gevallen. Dus daar gaat al iets fout,
want ik denk dan als gebruiker, denk ik al, dat die geschikt is voor 90% van de gevallen.
Dus we worden ook te weinig geïnformeerd van, let nou hier op,
want mogelijk is het model niet geschikt om die vragen te beantwoorden.
Ja, en zeker bij machine learning AI weet je zeker dat je niet te maken hebt met 100% precisie,
want als je dat zou hebben, dan kan je dat ook in regels vatten
en is überhaupt, zeg maar, zo'n model niet nodig.
Dus inherent aan zo'n model geldt dat die maar tot een zoveel procent betrouwbaar is,
of accuraat is, waarbij je weet hoeveel uitval er is.
Ja, en dat vind ik heel zorgelijk, omdat de expert, die weet het heel erg goed,
maar dan kom je bij de manager en die heeft natuurlijk een beperkt aantal medewerkers,
laten we wel zijn, de overheid, daar is de laatste jaren enorm in geïnvesteerd,
om het vriendelijk te zeggen. Dus je hebt een beperkt aantal mensen
die dus met die uitval iets kunnen gaan doen.
Wat je dan ziet, is dat die uitval wordt bijgeschroefd,
tot het aantal mensen wat je hebt.
Dus daar zie je, dat wist ik dus niet, dat die uitval ook weer manageable is,
tot aan het aantal mensen wat beschikbaar is.
Een rechter bijvoorbeeld, stel dat, een rechter daarna gaat kijken,
die moet natuurlijk eigenlijk al dat soort dingen weten,
anders weet hij niet waar hij naar kijkt.
Dat merk je zelf ook met een auto waar wat iets meer assistentie in zit,
dat je heel snel door hebt van, oh hij slaat aan met een fiets met een grote regen,
dan denk je ook al dat hij moet afremmen.
Of hij zet een fietspad aan voor een stroop waar ik niet op mag rijden.
Dus dan heb je heel snel door wat hij wel en wat hij niet kan.
Dat gevoel, dat moeten eigenlijk ook de leken veel beter gaan ontwikkelen.
Want wij leken, kennen waarschijnlijk veel te veel macht of verstand of wijsheid toe aan systemen.
Er is een hele beroemde AI-wetenschapper uit de jaren 60, Weizenbaum,
en hij heeft ELISA destijds uitgevoerd, dat was een chatbot.
Dat weet jullie wel waarschijnlijk, waarmee mensen psychiater, psychologie, respect omvoeren.
En Weizenbaum die zei altijd dat wij mensen echt geneigd zijn om heel veel macht toe te kennen aan dingen die we niet begrijpen.
En hij zei je moet echt eigenlijk meer naar gaan kijken zoals je naar een illusionist kijkt.
Dat je probeert te betrappen op een trucje.
Maar niet gaan achteruit zitten en kijken van wat voor bovennatuurlijke machten is hier aan het werk.
Ja, wel mooi, maar ik denk ook een hele lastige. Want ik probeer dat even naar de persoon te trekken,
voor wie we dan oplossingen bouwen. Dat kunnen burgers zijn, dat kunnen organisaties zijn.
Kan je daar die vraag neerleggen dat ze zich telkens moeten gaan verwonderen en laten gaan nadenken over,
zitten er nog bepaalde zaken. Is dat niet iets wat bij de oplossing, je noemde net product,
eigenlijk is het een levend product, dus meer een voedingsmiddel wat we maken.
Kan daar niet iets in dat proces vastgelegd worden? Want dit kan je toch niet bij de burger zelf neerleggen?
Nee, nee, zeker niet. Maar het is meer dat je dus die instituten eromheen en die contextualisering,
dat die veel beter in staat zijn om kritische vragen te stellen.
En bij de burger, daar zou je van willen dat die kan vertrouwen op een zekere maat van kwaliteit.
Dat is wel het mooie van de verordening. Aan de ene kant wordt het een enorme papierberg,
waarvan we nog niet weten, lijkt dat nou noodzakelijkerwijs tot betere producten?
Maar het feit dat je echt pas iets op de markt mag brengen en verkopen of gebruiken,
als het aan allerlei dingen voldoet, dat moet toch al een zekere vertrouwen gaan geven aan burgers.
Ja, en het zou ook wel fijn zijn dat je echt geïnformeerd wordt als er een besluit over jou genomen wordt.
Als er een besluit genomen wordt, dat je dat als burger gewoon weet.
En niet dat er inderdaad wat bij de belastingdienst gebeurde van die zwarte lijsten,
dat je niet eens weet dat er besluiten over je zijn genomen.
Ja, en weten is een invloed. Dat is een tweede natuurlijk.
Ja, want mensen willen ook weten waarom sta ik erop.
Dat antwoord krijgen ze ook niet vaak, omdat het er gewoon niet is, het antwoord.
Nou, ze gaan nu terugdenken.
Denken ze, ja, die ene keer dat ik bij de douane een probleem had toen ik ging vliegen,
heeft dat misschien hiermee te maken. Dus het is heel naar.
Maar transparantie zou al heel erg helpen als het op de beslissingen zou staan.
Dat zou ik heel fijn vinden als op elk beslissingsstaat,
dat is in Frankrijk verplicht, als je een beslissing van de overheid krijgt, staat erop.
Het is een algoritmische besluitvorming. We gebruiken daar die en die regels bij.
Dit en dit is het model. Zoek het op op internet, want dan staat alles openbaar of zoveel mogelijk.
Dan kan je de verschillende lagen aan geïnteresseerde burgers bereiken.
En weet de rechter ook veel beter van, oh, ik moet hier extra op gaan zetten.
En dat is in Nederland nog mondjesmatig, ook dat eigenlijk een AVG verplichting is.
Maar bijna alle grote organisaties verwijzen gewoon naar de website.
Ja, gek is dat. En precies wat jij ook daar beschrijft over dat van Frankrijk,
van hoe zij dat geregeld hebben. Dat vond ik zo'n mooi voorbeeld.
Dat je inderdaad gewoon brieven krijgt, je krijgt verwijzingen, je krijgt een uitleg.
En doordat zo'n brief opgesteld moet worden, verplicht je degene die aan het bouwen is,
dat er ook een uitleg mogelijk is.
Want anders kan straks die brief niet gestuurd worden of staat er alleen maar onzin in.
En dan kan het ook niet alleen maar op een technische manier moeten beschreven zijn,
maar ook zodanig dat het herleidbaar is naar het besluit, dat het ook begrijpelijk is.
Dat vond ik er ook zo mooi aan.
Dat was ook een onderdeel van het, het moet een begrijpelijke uitleg zijn.
Ja, en ik denk dat in de context van de overheid, die neemt eenzijdige beslissingen,
die mag allerlei dingen die gewoon de burgers onderling niet mogen.
Ik denk dat het dan heel erg lastig gaat worden als er wordt gewerkt met machine learning,
die men zelf ook nauwelijks kan uitleggen.
Er komt een breekpunt dat burgers dat gewoon niet accepteren.
Dat zie je nu ook al in de coronatijd.
Er komt een punt waarop burgers, heel veel mensen die bij de overheid werken,
vergeten in wat voor geprivilegde posities ze zijn.
Zodat zij eenzijdig kunnen zeggen, jij gaat nu belasting betalen.
Je krijgt geen uitzondering van betaling.
Dat is een machtsverhouding.
Dat vergeten ze.
Maar die machtsverhouding betekent ook dat die heel breekbaar is.
Vertrouwen in een, bijvoorbeeld belastingdienst, is enorm afgenomen.
Is nu veel lager dan een jaar of twee geleden.
Op een gegeven moment kan je wel denken van ja, maar met machine learning
worden misschien veel betere beslissingen genomen, misschien ook eerlijker.
Maar als je dus niet echt aan iemand kan vertellen, u krijgt deze boete,
want u heeft een vuilniszak verkeerd geparkeerd.
Maar een beslissing als het systeem heeft de vuilniszak gedetecteerd,
de kans is aanmerkelijk dat die van u was.
Of we weten eigenlijk niet waarom het systeem u een boete oplegt.
Dat wordt echt een vervelende verhouding.
Dat laatste kan sowieso niet.
Vorig seizoen hebben wij heel veel aandacht besteed aan explainable AI en interpretable AI.
Wat je ziet is dat deze behoefte van het uitleggen van uitkomsten van modellen,
dat die steeds groter wordt.
Daar wordt gelukkig ook heel veel onderzoek in gedaan.
Daar doen we zelf ook aan mee.
Dat soort onderzoeken waarbij je echt ziet dat je niet alleen maar een technische uitleg kan geven.
Dat je zegt, op basis van deze en deze technische gegevens komt er dit technisch besluit uit.
Maar dat je terug moet naar een dusdanig niveau dat of de burger dat kan snappen,
maar dat zou ook een orator moeten kunnen zijn die daar op een andere manier naar kijkt.
Op allerlei niveaus moet je die uitleg kunnen geven.
Als je dat niet kan, dan moet je heel goed nadenken of je het wel wil inzetten.
Waarbij ik denk dat je heel snel de keuze moet maken om het dan niet in te zetten.
Als het niet uitlegbaar is en het heeft wel invloed op de levenssfeer van mensen,
moet je het niet inzetten.
Ja, en je zou ook nog kunnen voorstellen dat in een medische setting,
bijvoorbeeld mensen op een gegeven moment zo'n heftige diagnose hebben gekregen met zo weinig voor uitzicht,
dat je zelf kiest, als dit het model aangeeft dat dit een methode zou kunnen zijn voor mij,
dan neem ik die gok.
Dan ga je echt met elkaar beslissingen afwegen en je bent heel geweldig geïnformeerd.
En dan is het ook geen geautomatiseerde beslissing.
Dat is wel een mooie die je aanhaalt, want ik vind wel een heel groot verschil.
Dan krijg je een advies uit het model wat je meeweegt en daar heb je meer ruimte in,
in beperkte uitleg en dat soort zaken.
Of is het een geautomatiseerd besluit en daar moet het echt heel helder zijn.
Waar is het op gebaseerd? Hoe zou je het besluit kunnen beïnvloeden?
Daar komen heel veel aspecten bij kijken. Als het een advies is,
dan kan je zelf als mens nog van allerlei dingen meewegen en wordt het dan ook jouw besluit.
Dan moet jij ook je besluit kunnen uitleggen.
Ja, en dan kan het een enorm toegevoegde waarde hebben, de machine learning.
Ja.
Nou, leuk. We hebben een hoop gesproken zo.
Ik had ook echt een hele lijst, maar ik denk dat we daar best wel een hele hoop van...
Oh ja, ik had nog wel één vraag.
Jij hebt in je proefschrift heel veel over good administration.
Kan je uitleggen wat dat is en wat we daarmee moeten?
Ja, in Nederland hebben we het dan heel vaak over de beginselen van behoorlijk bestuur.
Dus van de overheid vinden we dat die iets netter moet zijn.
Dat als er moeilijke keuzes te maken zijn, dat ze zich behoorlijk hebben te gedragen.
Het moet behoorlijk zijn. Behoorlijk.
In het Engels spreken ze vaak over good administration.
Dat is nog iets moreels waarder. Het moet goed zijn.
Er zit een zekere moraliteit in.
Daarom vind ik dat zo mooi. En in het Europees recht geldt ook dat er een recht is op good administration.
En dat recht op good administration houdt in dat de overheid niet aan vriendjespolitiek mag doen.
Je mag geen verschil maken in burgers, mensen met grote pot of mensen zonder grote pot.
De overheid moet als er keuzes te maken zijn tussen de uitgoedbelangen of het individuele belang,
moeten ze eigenlijk voor het individuele belang kiezen.
Daar mag geen willekeur plaatsvinden.
Het zijn allemaal kwaliteitseisen waarvan we zeggen dat de overheid, juist door het feit dat ze zoveel macht hebben,
moet zij zich ook echt netjes gedragen.
Dat biedt dus een heel goed toetsingskader om te kijken wat mag dan wel en wat mag dan niet.
Het zorgvuldigheidsbeginsel is bijvoorbeeld een hele mooie.
Bij het zorgvuldigheidsbeginsel ga je ervan uit dat de overheid alles aan doet om eerst heel veel informatie te vergaren
voordat ze een beslissing nemen en niet zomaar lukraak jouw beslissing sturen.
Dus dat stelt ook eisen aan je processen.
Een andere hele belangrijke die nu heel erg in het nieuws is,
ik heb net gemist, want er is vandaag een hele belangrijke uitspraak over, dat reduceren we nu ineens,
ik denk om twee uur is de beginsel, maar dat is het evenredigheidsbeginsel.
Dat is iets wat wel in verhouding moet staan, de ernst van wat je hebt geconstateerd,
moet in verhouding staan tot de beslissing die je neemt.
Met name de evenredigheid zag je in de toekslag afwerking, dat is natuurlijk voorkomen weg,
zeker als je nagaat dat het ook allerlei doorwerkingen had in mensen hun leven buiten toekslagen.
En daar moet de organisatie zich veel bewuster van zijn.
Dus die evenredigheid is ook een heel erg belangrijke, mooie invulling van een ruime norm van goed administration.
En betekent dat een bouwen van systemen hier ook nog iets mee moet?
Of is dat echt wel iets?
Ja, het leukste zou natuurlijk zijn, als we Denemarken dan weer volgen,
Denemarken die heeft de verplichting om niet alleen een DPIA te maken,
maar je maakt echt een impact assessment op de beginselen van behoorlijk bestuur.
En pas als je die hebt doorstaan, dan mag je je systeem gaan bouwen.
En dus daar zit een heel mechanisme in, ook van dat dus al dit soort afwegingen van
wat ben je aan het doen, heb je wel een wettelijke titel om dat te doen,
of is het gewoon dat je aan het hobbyën bent, ga je erover?
Dat zien we ook bij overheden, die gaan eigenlijk helemaal daar niet over.
Dus een burgemeester die bijvoorbeeld iemand een online, heb je dat gezien?
Een burgemeester die gaf iemand een online straatverbod, die mocht niet meer tegen de buurt.
Daar gaat de burgemeester helemaal niet over.
Ga je erover? Wat zijn die voordelen? Hoe vul je die in? Ga je daar netjes mee op?
Prudent? Ga je meteen erop in? Of ga je gelaagd? Ga je eerst waarschuwen?
Zoals dat dan ook bij de opvoeding van je hond of zo gaat.
Dan ben je juist heel erg in de harde lijn.
Al die afwegingen zitten dan in zo'n impact assessment.
En zij hebben in Denemarken dan ook een instituut die dat dan toetst?
Ja, ze hebben daar ook een ombudsman.
De ombudsman heeft daar meer bevoegdheden dan in Nederland,
maar daar procederen ze weer veel minder bij de rechter.
En de ombudsman heeft dit als nieuw beginsel ingevoerd.
Wat eruit gaat vloeien uit zoiets.
In je proefschriften stel je ook heel veel vragen op.
Uit mijn hoofd geloof ik iets van 47 vragen rondom die Good Administration.
Ik denk dat wij in ieder geval in Nederland dat zouden kunnen gebruiken
om eens door te nemen als je aan dit soort systemen bouwt.
Om eens naar die vragen van jou te kijken.
Want ik denk dat die heel veel prikkelen en triggeren
van waar je misschien nog nooit aan gedacht hebt.
Dus dat heb ik er in ieder geval ook uitgehaald.
Dat neem ik wel mee bij het volgende, om eens daar eens goed naar te kijken.
Ja, hartstikke leuk. Mooi.
Niels, heb jij nog vragen?
We hadden al gesproken, ik zou een beetje de...
Je had een mooie vragenlijst aan inderdaad.
Eigenlijk zijn er heel veel herkenningspunten.
Naar de eerdere podcast die we opgenomen hebben,
over sponsoren, dat wij dat gewoon willen uiten.
We staan voor kwaliteit. Daar staan we niet alleen voor.
Daar kan je als één partij voor staan.
Maar het belangrijke is inderdaad dat we met z'n allen en de ketens daarvoor gaan staan.
En hopelijk door dat de prediken, en dit in de podcasten bespreken,
ook dit soort onderwerpen te behandelen.
Hoop ik dat we met z'n allen dit steeds meer gaan inzien.
Het belang van governance, het belang van kwaliteit.
En dat verantwoordelijkheidsgevoel, en met name verantwoordelijkheidsgevoel
over welk impact maak je, komt, vind ik hier heel erg mooi naar voren.
Dat we dat steeds meer gaan ademen als BV Nederland.
Ja, en om dat dan af te sluiten.
Wij zijn denk ik heel erg bezig, vooral in de podcast,
maar ook wat Niels zegt, om eruit te dragen van
je bent niet zomaar even een ontwikkelaar van, weet je, je draait een model in elkaar.
Dat lijkt te werken, daar krijg je hele mooie technische gegevens uit.
Zeg van nou, de betrouwbaarheid is zo hoog.
Hup, we gooien het maar live.
Dus Marlies, heel erg bedankt dat je onze gast wilde zijn.
Wij hebben er veel van geleerd, denk ik, als ik ook van Niels spreek.
Zeker.
Het was een eer. Ik hoop dat je het leuk vond.
Ja, hartstikke leuk. Leuk om nog een keer verder over te praten.
Ja, laten we die optie in ieder geval open houden.
Zou ik heel erg leuk vinden. Heel hartelijk dank.
En aan de luisteraars, als je vragen hebt over dit onderwerp,
heel graag. En attendeer collega's van je op de podcast.
En dan tot de volgende keer.
Marlies, dank je wel.
Leuk.
Jullie bedankt. En het is echt wel leuk om een keer te kijken of we iets gezamenlijk kunnen doen.
Zeker.
Zoveel mooie raakvlakken inderdaad.
Ja, hartstikke goed.
Houden we de kop wel.
Oké, doei doei.
Doei doei.
Bedankt weer voor het luisteren.
De volgende aflevering is weer een part 2's aflevering.
Ik hoop dat je dan weer luistert.
Vind je het leuk deze podcast? Deel het dan graag met collega's of anderen.
Abonneer je in je favoriete podcast app.
En in Spotify kun je ons tegenwoordig een beoordeling geven.
Zouden we super cool vinden. Dank je wel.
Ondertitels ingediend door de Amara.org gemeenschap