AI-geletterdheid: meer dan een verplichting

Hoi, leuk dat je weer luistert naar een korte aflevering van AIToday Live, de Nederlandstalige podcast over kunstmatige intelligentie. Mijn naam is Joop Snijder, CTO van Aigency. Er wordt de laatste tijd veel gezegd over AI-geletterdheid. Je moet AI-geletterd worden, lees je overal. Nou, ik heb nieuws voor je. Je moet helemaal niks. Nou ja, niet helemaal niks. Volgens de nieuwe Europese AI-wet moet je het inderdaad zijn als je werkt met systemen in de hoge risicoklasse. Maar weet je wat? Die groep is helemaal niet zo groot. De meeste AI-systemen vallen in een lagere risicoklasse. Daarvoor is AI-geletterdheid niet verplicht. Nu denk je misschien, mooi, dan kan ik nu wel stoppen met luisteren, want het hoeft niet. Maar ik vraag je toch om nog even te blijven. Want hoewel de wet AI-geletterdheid voor de meeste systemen onder de hoog risicoklasse alleen maar aanmoedigt, denk ik dat er een veel belangrijkere reden is om AI-geletterd te worden. Je eigen ontwikkeling. Het helpt je namelijk om beter met AI om te gaan, betere beslissingen te nemen en meer uit de technologie te halen. Maar hoe weet je eigenlijk dat je AI-geletterd bent? Het is niet alsof iemand je op een dag ridderlijk op de schouder tikt en plechtig verklaart, "Ik verklaar u tot AI-geletterd." Het zit hem juist in de details. En wat opvalt, de nieuwe wet vertelt wel wie er allemaal betrokken moet zijn bij het bevorderen van AI-geletterdheid, maar niet precies hoe dat moet gebeuren. Er staat vooral dat het belangrijk is en dat verschillende partijen moeten samenwerken. Die vrijheid is tegelijk lastig, maar biedt ook kansen. Want het betekent dat organisaties zelf mogen bepalen hoe ze hun medewerkers en andere betrokkenen AI-geletterd maken. Het enige wat telt is het eindresultaat. Dat mensen genoeg kennis en begrip hebben om verantwoord met AI om te gaan. Zal ik je vertellen waarom ik denk dat dit zo belangrijk is? Laten we eens kijken wat AI-geletterdheid eigenlijk inhoudt. Het doet me denken aan hoe we de afgelopen jaren steeds nieuwe vormen van geletterdheid hebben zien ontstaan. Eerst moesten we computervaardig worden, toen digivaardig, daarna data geletterd. En nu staat AI-geletterdheid voor de deur. Het lijkt wel een digitale evolutie waarbij het een op het ander voortbouwt. De Europese AI-wet definieert het behoorlijk formeel als de vaardigheden, kennis en het begrip die nodig zijn om geïnformeerd met AI-systemen om te gaan. Maar wat betekent dat nou in de praktijk? Het gaat er niet om dat je precies weet hoe AI-machine learning werkt of dat je kunt programmeren. Nee, het gaat erom dat je snapt wat AI kan. En misschien nog wel belangrijker, wat het niet kan. Als het gaat om AI-geletterdheid maakt de Europese Unie een belangrijk onderscheid. En voor AI-systemen met grote risico's moeten de mensen die er toezicht op houden voldoende AI-geletterd zijn. Ze moeten niet alleen snappen hoe AI werkt, maar ook genoeg kennis en autoriteit hebben om in te grijpen als dat nodig is. Bij die andere AI-systemen, zoals ik al aangaf, worden organisaties alleen maar aangemoedigd om voor AI-geletterdheid te zorgen. Dit onderscheid is belangrijk omdat het laat zien dat de EU begrijpt dat niet elk AI-systeem dezelfde impact heeft. Een chatbot die je helpt bij het kiezen van een cadeau is wel heel wat anders dan een AI-systeem dat bepaalt of je een hypotheek krijgt of niet. Maar hoe ziet AI-geletterdheid er nou in de dagelijkse praktijk uit? Wat betekent het er om echt te begrijpen wat een AI-systeem wel en niet kan? Laat ik je aan de hand van een verhaal laten zien wat ik bedoel. Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Deze woorden van Johan Cruijff schoten door Toms hoofd tijdens een wekelijkse teamvergadering bij het marketingbureau waar hij werkte. Het bedrijf had net een nieuw AI-systeem geïmplementeerd dat klantgedrag analyseerde en voorspelde welke leads het meest kansrijk waren. Zijn collega's waren enthousiast over de efficiëntie. Kijk, het systeem zegt dat we ons moeten focussen op deze groep potentiële klanten. Laat we daar direct mee aan de slag gaan. Tom, die zich de laatste maanden verdiept had in hoe het AI-systeem werkte, zag iets wat zijn collega's miste. Net als bij een voetbalwedstrijd waar de onervaren kijker alleen de bal volgt terwijl de kenner het spel ziet ontvouwen, zag Tom meer dan alleen de aanbevelingen. Wacht even, onderbrak hij. Hebben jullie gezien dat het systeem vooral kijkt naar historische data van bestaande klanten? En dat zijn voornamelijk grote bedrijven. Maar wij willen juist groeien in het MKB-segment. Die patronen kent het systeem nog niet. Zijn collega's keken verrast op. Ze hadden blind vertrouwd op de aanbevelingen zonder te begrijpen hoe deze tot stand kwamen. Het was als naar een voetbalwedstrijd kijken zonder de tactiek te snappen. Je ziet wel wat er gebeurt, maar begrijp niet waarom. In de weken die volgden leerde Tom zijn team hoe ze verder konden kijken dan alleen de output van het systeem. Hij legde uit welke data het systeem gebruikte, hoe het patronen herkende en vooral wat het niet zag. En ze leerden de aanbevelingen te combineren met hun eigen marktkennis en ervaring. Drie maanden later zaten ze weer in dezelfde vergaderruimte. Een junior collega stak haar hand op. Ik zie dat het systeem deze start-up als laag potentieel markeert, maar volgens mij mist het cruciale informatie over hun recente financieringsronde. Tom glimlachte. Zijn team begon het door te krijgen. Je gaat het pas zien als je het door hebt, citeerde hij Cruyff nog een keer. AI is een geweldig hulpmiddel, maar alleen als je begrijpt hoe het werkt, wat het kan en vooral wat het niet kan. Die middag paste het team hun strategie aan, een combinatie van AI-inzichten en menselijke expertise. Ze hadden geleerd dat echte AI-geletterdheid niet alleen gaat over het kunnen gebruiken van de technologie, maar over het werkelijk begrijpen ervan. Net als bij voetbal. Je kunt naar het spel kijken, maar pas als je het door hebt, zie je wat er echt gebeurt. Dit verhaal laat precies zien waar het bij AI-geletterdheid om gaat. Het gaat niet om een certificaat aan de muur of een vinkje op je cv. Het gaat om het vermogen om verder te kijken dan alleen de uitkomst van een AI-systeem, om te begrijpen wat er onder de motorkap gebeurt. En weet je wat zo mooi is aan die nieuwe EU-wetgeving? Die laat juist veel ruimte aan organisaties om zelf te bepalen hoe ze hun mensen AI-geletterd maken. Dus nogmaals, er staat wel in wie er betrokken moet zijn bij het bevorderen van AI-geletterdheid. Maar het is niet precies hoe dat moet gebeuren. De nadruk ligt vooral op het belang ervan en dat verschillende partijen moeten samenwerken om dit te bereiken. In Nederland zijn we hier al best wel goed mee bezig, want neem bijvoorbeeld de nationale AI-cursus. Deze cursus helpt je te begrijpen wat AI is en hoe het werkt. En het mooie is, er zijn verschillende versies voor verschillende sectoren. Of je nu in de zorg werkt, in het onderwijs of in de logistiek. Er is een versie die aansluit bij jouw praktijk, maar het gaat verder dan alleen de cursus volgen. Het is zoals bij het verhaal van Tom en zijn team, je leert het meeste in de praktijk. Door kritische vragen te stellen, door te begrijpen waarom een AI-systeem bepaalde keuzes maakt en vooral door te snappen wat het systeem allemaal niet kan. Want daar ligt de echte kracht van AI-geletterdheid. Niet in het blind vertrouwen op wat een systeem je vertelt, maar in het combineren van AI-inzichten met menselijke expertise. En zoals Cruijff zou zeggen, je gaat het pas zien als je het doel hebt. En nu vraag je je misschien af, wanneer moet dit allemaal gebeuren? Deze regels rond AI-geletterdheid in de EU AI Act treden in werking op 2 februari 2025. Heel snel al. Maar weet je, wachten tot die datum is eigenlijk zonde. Want als je nu manager bent, ontwikkelaar, gebruiker of gewoon iemand die met AI te maken krijgt in het dagelijks leven. AI-geletterdheid is voor iedereen waardevol. Maar goed, hoe word je dan AI-geletterd? De nationale AI-cursus die ik net noemde is een goed begin, maar er zijn meer manieren. Je kunt bijvoorbeeld experimenteren met AI-tools die je tegenkomt en je steeds afvragen. Waarom doet dit systeem wat het doet? Met collega's in gesprek gaan over hoe jullie ervaringen met AI zijn. Artikelen lezen over hoe AI werkt in jouw vakgebied. Of deelnemen aan workshops of webinars over AI. Het mooie is, je hoeft het niet alleen te doen. Als je in een organisatie werkt, kun je samen met collega's op ontdekkingstocht gaan. Organiseer bijvoorbeeld een maandelijkse sessie waarin jullie ervaringen delen. Of start een klein project waarin je onderzoekt hoe AI jullie werk kan verbeteren. Want uiteindelijk draait AI-geletterdheid om samenwerking. Of je nu directeur bent of medewerker, ontwikkelaar of eindgebruiker. We hebben elkaar nodig om AI op een verantwoorde manier in te zetten. De wet verplicht het misschien alleen voor systemen met een hoog risico. Maar de waarde van AI-geletterdheid gaat veel verder dan wat de wet voorschrijft. Nu we het toch over de wet hebben, het is goed om even stil te staan bij wat er gebeurt als je systeem wel in de hoog risicoklasse valt. En je niet voldoet aan de eisen van AI-geletterdheid. Want hoewel er geen directe boetes zijn voor het niet zorgen voor AI-geletterdheid, kan het je organisatie wel degelijk geld kosten. Stel je voor, je moet aan de autoriteiten rapporteren over je AI-geletterdheid of over hoe AI-geletterdheid je organisatie is. Als je dan onjuiste, onvolledig of misleidende informatie verstrekt, kun je verwachten dat er boetes zullen volgen. En algemeen staat in de wet dat op het verstrekken van onjuiste informatie boetes staan van 7,5 miljoen euro of 1% van je omzet, naargelang welk bedrag hoger is. Dat is nogal wat. Maar weet je, ik vind dat we niet vanuit angst voor boetes AI-geletterd moeten worden. Want dan wordt het precies wat we niet willen, een afvinklijstje. Het gaat er juist om dat je het zelf wilt. Dat je begrijpt waarom het waardevol is om te snappen wat AI wel en niet kan. Zodat je betere beslissingen kunt nemen, effectiever kunt samenwerken met AI-systeem en vooral zodat je ook echt er plezier aan beleeft. Laten we terugkomen op waar deze aflevering mee begon. Je moet helemaal niet AI-geletterd worden tenzij je werkt met systemen in de hoge risicoklasse, maar je wilt het wel. Want net als Tom en zijn team in het verhaal ontdek je pas de echte waarde van AI als je begrijpt wat er onder de motorkap gebeurt. De komende jaren gaan we steeds meer met AI werken. Nogmaals, of je nu manager bent, ontwikkelaar, gebruiker of gewoon nieuwsgierig, AI-geletterdheid helpt je om bewuster en effectiever met deze technologie op te gaan. Niet omdat het moet van de wet, maar omdat het je helpt betere beslissingen te nemen. En voor wie meer wil weten over AI-geletterdheid, begin gewoon eens met die nationale AI-cursus op AI-cursus.nl. En nog belangrijker, praat erover met je collega's, experimenteer met AI-tools en stel vooral veel vragen. Want, zoals Johan Cruijffel zei, je gaat het pas zien als je het door hebt. En blijf natuurlijk vooral luisteren naar AI-tools live. Want weet je wat een van de beste manieren is om AI-geletterd te worden? Door er regelmatig over te horen, erover na te denken en er met anderen over te praten. Dus, volg ons via je favoriete podcast app. Tot de volgende aflevering! [Muziek]