Hoe regionale AI-hubs ondernemers helpen versnellen

In deze aflevering hoor je, Chris Willemsen en Rob van de Star van AI Hub Oost-Nederland over hoe deze organisatie bedrijven helpt met de praktische toepassing van AI in sectoren als de maakindustrie, gezondheidszorg en energie. Hoi, welkom bij een nieuwe aflevering van AIToday Live. Mijn naam Joop Snijder, CTO bij Aigency. Mijn naam Niels Naglé, Area Lead Data & AI bij Info Support. En vandaag weer leuk, want we hebben twee gasten in de studio. Chris Willemsen en Rob van de Star. Voordat we beginnen zouden jullie eerst willen voorstellen. En dan wil ik vragen bij jou Chris om te beginnen. Zeker, zeker. Leuk om hier te zijn. Mijn naam is Chris Willemsen. Ik ben Business Developer van de AI Hub Oost-Nederland. En werk voor Oost-NL, dat is de ontwikkelingsmaatschappij van Oost-Nederland. Ja, Rob bijna vaste gast. Dankjewel. Laat ik het houden bij twee rollen. Nog steeds actief tot eind dit jaar bij Hogeschool Windesheim. Lectoraat Digital Business & Society. In december weer de vijfde Community of Practice. Beetje reclame in Zwolle. En sinds 1 september ook in het team bij Chris in de AI Hub. als Business Developer om met name de AI-adoptie in Oost-Nederland te helpen aanjagen. Ja, precies. En zouden jullie iets meer kunnen vertellen over de AI-hub? Zeker, graag. De AI-hub Oost-Nederland is een jaar of vijf geleden begonnen, gestart. In eerste instantie met een verkenning van AI, steeds vaker in de krant, in nieuws. Maar is dit nou een hype of gaat er meer gebeuren? Dus toen hebben we een eerste ronde gemaakt door Oost-Nederland. Zijn er al bedrijven met AI bezig? Zijn er AI-ontwikkelaars? Wat onderzoekers bij universiteiten, hogescholen? En wat voor impact gaat dit nu hebben? En toen ik die ronde maakte in het begin... Toen werd er heel veel gezegd... Nou, dat gaat niet zo hard en het zal een aard zijn. Inmiddels weten we dat het anders is gelopen. AI-hub is een samenwerkingsverband geworden. Waarin ondernemers, universiteiten, hogescholen... Overheden samenwerken om AI vooral naar toepassing te brengen. En dat is wat we op verschillende manieren doen. Daar gaan we waarschijnlijk zo nogal op in. Ja, zeker. Dat is de rol die de AI op Oost-Nederland pakt. Eigenlijk het toegangspoort tot het Oost-Nederlandse AI-ecosysteem. En Rob, wordt er ook nog op verschillende sectoren gericht? Jazeker. De maakindustrie is in Oost-Nederland. En Oost-Nederland heeft Gelderland en Overijssel. Maar de helft van de maakindustrie zit in Oost-Nederland. Een belangrijke sector, health. Twee andere sectoren waar aandacht dan besteed wordt. Dat is de energie sector en de agri-foodsector. En nog een kleine aanvulling. EdTech, dus AI in het onderwijs. O, zo. EdTech. O, ja. Graag gedaan. En vanwaar deze sectoren? Ja, dat is eigenlijk vanuit die verkenning een beeld ontstaan. En dat is eigenlijk waar Oost-Nederland zich ook op onderscheidt van andere regio's. Dat we een hele sterke kennispositie hebben op die gebieden die Rob net noemde. Er is veel universiteiten natuurlijk, kennisontwikkeling op dat vlak, maar ook veel bedrijvigheid. En ook als je kijkt naar de transities waar we voor staan, kunnen we daar echt de waarde toevoegen. Dus de energietransitie bijvoorbeeld, of de zorg toegankelijk houden. Allerlei transities waarin we denken AI ook een belangrijke rol kan en gaat spelen. En wat zijn typische bedrijven die meedoen? Typische bedrijven, dat varieert van MKB bedrijven. Dat is een grote groep natuurlijk in Oost-Nederland dat gewoon MKB'en is. En die voor de uitdaging staan om datagedreven te gaan werken. En daarin ook AI te gaan toepassen en benutten. Typische, natuurlijk daar een verdeling van het peloton. Wat volgend is. Maar ook een aantal koplopers. Dat varieert van de integrators. Dus bedrijven die echt ontwikkelwerk doen. Tot bedrijven die al echt AI. Die adoptie al een echte stap hebben gezet. En het echt al integreer in hun systemen. Of in hun producten of diensten. En vijf jaar vliegt voorbij. Zeker in deze technologie. Hoeveel toename zie je? Is dat in vijf jaar geëxplodeerd? Is dat langzaam? Ja, er zijn een aantal tipping points. Dus de laatste tipping point was wel echt de komst van ChatGPT. Dat heeft echt veel losgemaakt. Want vlak daarvoor dacht ik van nou, het wordt een beetje rustiger en kalmer ook qua vragen. En toen kwam ChatGPT opeens groots binnen. En toen gingen ondernemers daar ook een beetje mee spelen. En die stelden vragen waarvan ze dachten, die kennis heb ik alleen in huis. En kregen toen antwoorden waar ze echt vanaf weggeblazen werden. En dat leidde echt tot heel veel nieuwe vragen. Ja, en dat heeft natuurlijk enorme vlucht genomen, die Large Language Models. En je zegt dat het heeft veel vragen, maar wat zijn een beetje vragen die er voorbij zijn gekomen? Ja, de meeste vraag is, oh, ik heb nu het gevoel dat ik hier iets mee moet, maar waar moet ik beginnen? Wie kan me daarbij helpen? Wat betekent het voor mijn business? En dat gaat echt over die fundamentele vragen van, ik voel dat dit echt groot gaat worden, dat ik hier iets mee moet. Dus ik voel die urgentie, maar hoe nu verder? Als je al wat verder bent, krijg je natuurlijk hele specifieke vragen over. Ik heb een specifiek productieproces bijvoorbeeld. Een dame uit Haaringer, die had een prachtige versnelling... in het interviewproces bedacht. Eén die vaak langskwam. Nou, ik heb hier een CAD/CAM-tekening. Geef eens een prijsje wat het kost om datgene wat op die CAD/CAM-tekeningen maakt... in de vorm van een calculatie. om dat te berekenen. Dat gebeurt in het verleden. En dat is een technische tekening. Technische tekening. En in het verleden was je daar twee dagen tot twee weken mee bezig. En als je dat nu met het bevolk van deze technologie goed toepast, dan kan je dat in een uur of twee, drie, kan je al een offerte uitbrengen. Dat is zeker mooi. Andere manieren om de adoptie te stimuleren? Vanuit OostNL en de AI-hub ontwikkelen we ook innovatieprojecten. Dat zijn vaak projecten waarin we kennis en ondernemerschap bij elkaar zetten. En daar ook nog wat subsidiegeld voor proberen te regelen. En daarmee verlaag je eigenlijk de grens om die stap te zetten en die investering te doen. Dus dat zijn projecten in de vorm van vouchers. Maar soms ook een project waarin je gewoon een concept of een experiment kunt doen. Soms ook in een test- en experimenteeromgeving. Waarin het veilig is om dat uit te proberen. Met natuurlijk het doel dat je die versnelling aanbrengt en die stap gaat zetten. En uiteindelijk ook beter in kunt schatten. Is dit iets voor mij? Voegt dit waarde toe? En kan ik die investering ook snel terugverdienen? Ja, dus dat is een ander voorbeeld. Kunnen bedrijven zich dan aanmelden met hun project? Of liggen de projecten op de plank? Ja, beide. Dus er zijn projecten waarin eigenlijk het doel is gesteld. Wij willen die innovatie en het toepassen van AI stimuleren. Daarvoor kun je een experiment doen. En daarvoor hebben we ook wat subsidie klaar liggen. En kom maar met het idee. En dan gaan we bekijken van is dit, past dit binnen de kaders van het project. Er zijn ook vouchers waarin we zeggen nou. Bijvoorbeeld door bij het provincie Flevoland en Overijssel. Die beschikbaar worden gesteld. Waar we eigenlijk zeggen je wil externe kennis inhuren. Bijvoorbeeld van een IT dienstverlener. Kun je een voucher aanvragen als het past bij jouw groeiambities. Er zijn allerlei manieren waarvoor die stap eigenlijk die drempel willen verlagen. De luisteraars zijn niet allemaal mensen uit Oost-Nederland. Zijn daar gelijksoortige initiatieven in de rest van het land? Zeker. Er zijn inmiddels zeven AI-hubs ontstaan in Nederland. Een beetje naar regio's verdeeld. Dus AI-hub Oost-Nederland richt zich op de provincie Flevoland en Overijssel. Maar in Noord-Nederland heb je een AI-hub in Brainport, in Brabant, in Limburg, Zuid-Holland. Zou je willen geven? Dus alles wat we eigenlijk vandaag vertellen in de koele... Kun je eens transporteren naar een andere regio? Ja, zeker. Ik denk dat dat wel fijn is, dat we niet alleen maar in Oost-Nederland zitten. En er zijn ook samenwerkingsverbanden op nationaal niveau. Dus we zijn ook partner van de AI-coalitie. Dat is een nationale samenwerking op AI. Er zijn ook landelijke calls, landelijke projecten, mogelijkheden voor ondernemers. Waarin over regiogrenzen heen samengewerkt wordt. Nog even over de organisatie, dan gaan we verder de diepte in. Ik ben zelf lid van het Customer Advisory Board van Eddy. European Digital Innovation Hub. Ja, hoe verhoudt zich dat tot jullie? Ja, dat is een goede vraag. Kijk, die Eddy's, daar hebben we er ook vijf van in Nederland. Ook een beetje verdeeld over de regio's. Is eigenlijk het idee vanuit Europa ook van alles wat er aan experimenteermogelijkheden is. Of aan aanbod op vlak van digitalisering voor bedrijfsleven of industrie. Dat moet zichtbaar worden en daar moet eigenlijk een loket voor komen. En Eddies ook in Oost-Nederland, dat heet Boost. Vooral gericht op de industrie. Dat is eigenlijk een loket voor bedrijven die vooral kijken naar. Ik ben op zoek naar een digitalisering stap. En welk aanbod is er in het onderwijs of andere partijen? Dat is eigenlijk daar het loket voor. Als je nou echt innovatieve stap wil zetten, dan komt echt de AI-hub meer in beeld. Als je echt de vervolgstap wil zetten, echt op zoek bent naar specifieke kennis op AI, dan kom je bij de AI-hub terecht of een andere partij waar we mee samenwerken. En die werken samen met elkaar. Dus dat is de bedoeling dat de EDIHs en AI-hubs samen optrekken. Ieder heeft daarin zijn eigen rol. Maar in the end kunnen ondernemers bij die loketten wel kennis en mogelijkheden vinden. Ik was nieuwsgierig, en dat was toch nog even bij de organisatie. Wanneer is de AI Hub Oost een succes? Wanneer is het voor jullie echt van, top, we hebben ons werk helemaal gedaan. Wanneer is dat? Ja, we hopen natuurlijk steeds meer bedrijven te vinden. En dan bedoel ik MKB bedrijven, maar ook groeibedrijven en startups, AI startups specifiek. Die door met ons te bijdragen, en ik stel me bescheiden op, we zijn ook een klein clubje. Dus we doen dat samen met partners in de regio. Als er in ieder geval ondernemers en die adoptiegraad toeneemt. Hoe kun je dat meten? Kun je in ieder geval tellen hoeveel bedrijven heb je nou bereikt in bijvoorbeeld de oploopjes die Rob van de Star net beschreven. Die bijeenkomsten, die inspiratiesessies. sessies, maar natuurlijk ook hoeveel bedrijven hebben nou gebruik gemaakt van vouchers of van projecten. En zijn dat dan echt projecten die over AI of datagedreven werken gaan? Die tellen we wel. En inmiddels hebben we honderden bedrijven bereikt met bijeenkomsten. Er zijn er echt al heel veel projecten gedaan. Maar het moet beter. Ja, het moet beter. We hebben ook een onderzoek gedaan binnen Inversport naar hoe staat het met de AI adoptie. En er kwamen best een schokkende resultaten. Maar ik ben even benieuwd, wat is jullie beeld van de AI adoptie? Dan willen we ook wel weten wat er gaat komen. Dus corrigeer me en luister vooral ook even de aflevering terug waar we het hier over hebben. Maar volgens mij ging het om 4%. Ik zat al te positief omhoog. Dat was wel het stukje wat we wel belangrijk vinden. De nuance op bedrijfskritisch. Bedrijfscritisch, daar zit echt wel de nuance op. Dus even ChatGPT gebruikt, dat is het niet. Het gaat echt over heb je het geïntegreerd? Daar ligt nog een enorme klus. Maar ik denk dat dat dan ook niet alleen gaat over AI gebruik. Het gaat volgens mij veel meer over de transitie datagedreven werken. En daar staan we echt nog helemaal aan het begin. Veel bedrijven, ondernemers hebben geen kennis op dat vlak. Hebben heel veel systemen draaien. Zijn aan elkaar geknutseld. Maar hoe ga je nu om met deze transitie? Moet je daar hele nieuwe systemen voor inrichten? Daar horen allerlei vaardigheden bij. Er hoort een visie op digitalisering bij. Dat is een enorme klus. En daar moeten nog heel veel bedrijven echt... Die staan helemaal in het begin. Ik kan me voorstellen, Rob. Als je dit zo hoort. Stel, ik ben ondernemer. En Chris vertelt me dit allemaal. Dan denk je, dit allemaal moet doen. Ja, en dat is precies wat je in de praktijk ook meemaakte. Want de meeste ondernemers werken zich vier slagen in de ronde. Doen morgen 10% beter wat ze gisteren deden. in een wereld, als er geen disrupties zijn, is dat perfect. Maar wat je ziet, waar we het vandaag ook over hebben, is dat er een aantal fundamentele disrupties zijn. Het boek wat jij geschreven hebt, AI Agents, de Generatieve AI, bedrijfsprocessen optimaliseren, op z'n kop zetten. Dat is iets wat de meeste organisaties, ook grote organisaties, die voordat ze dat concept omarmd hebben, laat staan, geïmplementeerd hebben, nou dan zijn we wel enige tijd verder. Terwijl je wel ziet dat er veel bedrijven zijn. Denk met name aan de slimme start-ups die als een AI-first organisatie al hun processen zodanig inrichten. Want dat zijn jongens en meisjes die kunnen dat. En je zal toch zomaar in één keer uit een niet zo'n concurrent als jij bent staan. Ja, dan heb je wel wat te doen. Ja, je achtergrond gaf het ook nog aan in de introductie. En de vaste luisteraars weten het ook, je komt vanuit het onderwijs. Hoe zie je de ontwikkeling van het onderwijs en het belang daarvan in deze snelle ontwikkeling, dat we die kennis blijven opdoen en borgen. Traag. Als ik Windesheim als voorbeeld neem, 30.000 studenten, docenten, ondersteunende staf bij elkaar. Een mammoettanker, dat gaat tegelijkertijd. Ik ben best wel trots als ik zie hoe nu vanuit een stuk volwassenheid die stappen gemaakt worden. Wat je nu ziet en wat je ervaart is dat de adoptie van generatieve AI is eigenlijk across the border nu 100%. Als je nu de vraag stelt van wie heeft deze week nog ChatGPT gebruikt, Nou, dat zul je ook maar... Daar speelt ook een ander belang. Maar dat was een jaar geleden anders. Dat weet ik, dat was misschien twee derde, drie kwart. En twee jaar geleden, nee, laat het dan niet over. Maar je ziet dat de integratie daarvan heeft al plaatsgevonden. De integratie in het onderwijs zelf, en dat heb je met name over toetsing aan de ene kant. Maar ook het verwerken van mensgerichte AI in het curriculum. Daar worden stappen in gezet. De een is al wat verder dan de ander. Dus op dat punt ben ik hoopvol dat dat loopt. Op een ander gebied waar we het net over hebben gehad. Agentic AI en AI Agents. Daar vind ik dat met name in het hbo onderwijs veel meer meters gemaakt moeten worden. Het wordt nauwelijks op dit moment gedoseerd. En als je dat meeneemt naar de MKB'ers. Wat wil je die dus meegeven daarin? Wat kunnen die hiervan leren? Heel plat gewoon beginnen doen. Dat is eigenlijk het meest belangrijke. Niet eindeloos getheoretiseerd. Kijk of je desnoods met dat hulp van buiten. Of geïnspireerd op buiten. Wat lager van het fruit kan vinden. Jullie kennen de tools. Begin maar met de N8N en je eerste agent te bouwen. Leren van. Gooi in de poelen wakken als het niet werkt. En ga ook met je collega's onder tafel zitten. Wat we heel erg in het zwang op zien komen, dat zijn leerkringen. Waar bedrijven elkaar opzoeken en ook kennis met elkaar hebben. En dat is eigenlijk een heel krachtig middel. Want als de buurman die in dezelfde branche zit zegt van nou, ik heb nou iets moois ontdekt. Dat is nog zo krachtiger dat een van ons dat zegt. Zeker, ja. Al wat een goeie. En hoe vaak worden die leerkringen georganiseerd? In verschillende regio's zijn er van die kringen in ontwikkeling en lopen er. Het is begonnen in de Achterhoek, waar een hele actieve groep ondernemers zit die elkaar ook opzoeken. Dat noemen ze dan Noordberschap, maar elkaar helpen. Dus het vertrouwen staat groot onderling en die zitten bij elkaar en die gaan elke keer bij elkaar op bezoek. Dus elke keer is een bedrijf aan de beurt in zo'n kring, er zitten dan acht tot tien bedrijven in. Elke keer is een bedrijf staat centraal en dan ga je een AI use case bespreken. Maar je gaat ook met elkaar nadenken over hoe kunnen we die case dan oplossen of het vraagstuk oplossen met AI. Daar worden dan experts in gevlogen of studenten. En wordt dan ook echt gebouwd. En de volgende keer zie En Hardenberg gaat het eigenlijk als een soort olievlek door heel Oost-Nederland heen. Mooi. We hebben het nu ook over de onderwijsinstellingen. Je noemde net ook al andere kennisinstellingen, zoals universiteiten. Hoe dragen die bij aan deze adoptie? Ja, er zijn twee voorbeelden die ik wil noemen. Het is een concept of eigenlijk een propositie die we hebben. Dat heet MKB Datalab Oost-Nederland. Dat wordt getrokken door de Radboud Universiteit en Universiteit Twente. Dat is eigenlijk een groep werkstudenten die in AI of data science zitten. Kunnen voor een 60 tot 80 uur opdracht zich vastbijten in een data of AI vraagstuk van een bedrijf. Dus daarmee krijg je eigenlijk toegang tot werkstudenten. Die echt eventjes bij jouw bedrijf inkomen. Kijken welke data heb je. Wat kun je daar al mee als laaghangende fruit. Maar ook wat diepere vragen al echt oppakken. En laten zien hoe je van data naar waarde kunt komen. Dat zijn werkstudenten, die zijn altijd beschikbaar. Want die willen wel een centje bijverdienen. En op zo'n manier heb je dus een heel interessante toegang tot talent. Dat is wel één manier waarop de universiteiten meewerken. Aan de andere kant kijken we natuurlijk ook naar de... We hebben het net gehad over het vergroten van je arbeidsproductiviteit. Dus laaghangende fruit. AI gebruiken om je proces te optimaliseren. Maar aan de andere kant, wat ook heel interessant is, en wat we proberen te stimuleren is innovatie aanjagen. We hebben heel veel kennis in Oost-Nederland, bij de universiteiten, maar ook bij de hogescholen en bedrijven. Hoe kun je dat nou omzetten naar nieuwe producten en diensten waar AI in zit? En daar zit natuurlijk ook veel talent. Dus bij de Universiteit Twente, Radboud en Wageningen Universiteit, bij de hogescholen, de HAN, Windesheim, Saxion, noem maar op. Daar kun je echt veel meer waarde uithalen. En dat proberen we te doen door innovatieprojecten op te zetten waar dus de universiteiten en hogescholen onder andere bij zijn betrokken en bedrijven. Heb je een voorbeeld, een van jullie twee, van zo'n project, dat mensen daar een beeld bij hebben? Jazeker. Een van de domeinen waar we naar kijken is de energiecluster. Daar heb je rondom Arnhem. Natuurlijk een rijke historie met Alliander, TenneT. Daar zit het hoogspanningsnet van Nederland ontworpen in Arnhem. En getest met de KEMA en alle andere clubs die daar zitten. Kijk, waar we nu naar kijken is dat die energietransitie maakt dat wij allemaal decentraal energie op gaan wekken, op gaan slaan, uit gaan wisselen, verhandelen. Die netwerken zijn niet meer centraal, maar decentraal en dat systeem wordt steeds complexer. En daar zie je dus dat AI daar ook een belangrijkere rol in gaat spelen van hoe gaan we in die complexiteit zorgen dat dat net stabiel blijft en dat we kunnen handelen met de energie die we hebben opgewekt. En hoe houden we het veilig? Dus ook cybersecurity speelt daar een rol. En daar zie je dus een kans. Want daar hebben we heel veel kennis op dat vlak. Dus vanuit de Universiteit Twente bijvoorbeeld. Heel veel kennis op dat vlak van besturen en beveiligen van decentrale energienetten. In Arnhem zit een heel cluster met Connector en met Electricity Campus. Waar we eigenlijk proberen AI startups samen te brengen. Die gaan werken en bouwen aan die AI systemen. Die dit soort complexe systemen moeten gaan besturen. En dat is een internationale kans. Want wij hebben hier net congestie, maar andere landen gaan het nog veel erger krijgen. We gaan allemaal elektrificeren. Dus dit is een innovatiekant waar we dus echt proberen te stimuleren. Die kennis moet omgezet worden naar business. Dat is zo'n voorbeeld. Ja, dat is wel mooi. Want dan werk je ook aan een maatschappelijk probleem. Mogen we het wel noemen. Zowel economisch als de maatschappelijke kant. Dat je echt ook een knelpunt oplost voor bedrijven. En in de helft. Er zit natuurlijk ook best wel een hoop health en gezondheidszorg in de regio. Er gebeuren veel dingen op dat vlak. Toen je naar binnen liep, zei ik van, goh, je bent toch veel met allemaal blik en mannetjes aan het spelen. Maar nu de robots, dat klopt. En als je kijkt naar AI in de zorg. We zijn nu in Zwolle met Brain Bremen Innovatie bezig met 25 studenten. Met een Unitree G1 robot. om met name te kijken, en dat ook leuk is, van 15 ICT-studenten en 10 verpleegkundestudenten. Oh, een mooie mix. Die zijn dus in de zorg, zoals in de gezondheidszorg als in de oudere zorg, zijn ze dus aan het onderzoeken van, goh, hoe staan jullie er tegenover? Welke typische use cases zouden als eerste in vragen zijn om die op te lossen? Bijvoorbeeld het opmaken van een bed. Daar moet je met name aan denken. Met name het echte handwerk, wat heel erg repeterend is, wat eigenlijk niemand echt leuk vindt. Dat zijn de cases die naar boven komen. Zitten er ook cases bij dat er een robot aan de patiënt komt? Ik had gisteren een dialoog over. Die bestaat namelijk een was- en een doucherobot. Een aantal oudere mensen klaagden al dat het een inbreuk op de privacy was. Waarbij iemand eigenlijk een heel veel opmerking zei. Is het pas echt een inbreuk op je privacy als een mens aan een ander mens? Of je wordt niet meer gewassen. Dat is een keuze ook. Kies maar. Maar wat je schetst, het woordje ethiek, ethische vraagstukken die in zulke soort situaties, use cases, daarvoor worden komen. Dat zijn toch drempels waar we in de komende jaren doorheen moeten komen. Even met mijn docent op het op. Als je kijkt naar de introductie van de stoomtrein van Amsterdam naar Haarlem. De eerste ritje moest daar een man met een vlag voor oplopen. Dus hadden koeien geen melk. Precies, dat soort dingen. Zelf soort metaforen. Ik geloof dat ik nummer 33, 34 of zo van de wereld was. Die op een echorobot heeft gelegen. Het idee van een robot is natuurlijk, jij schetst al de humanoid. Maar het hoeft natuurlijk helemaal nooit, het hoeft niet in de menselijke vorm te zijn. En dat was uiteindelijk helemaal prima. Dus ik lag op een soort van massagetafel met een gat voor mijn borst. Waar de echo overheen gedaan werd. Het fijne was dat ik nu mee kon kijken. Wat ik normaal gesproken niet kan doen. Dus ik vond dat helemaal geen probleem. Dat drama werd gezeten door tussen aanhalingstekens een robot. Je hebt tegenwoordig een tandarts robot. Die het net zo goed doet als een menselijke tandarts. Maar de vraag is ook aan jullie. Durf je dat? Ik heb het niet zo op tandartsen. Dus ik zak er dan wat verder in mijn stoel. Zo heb je een bloedprikrobot. Oh, die zou ik zo graag willen. Weet je hoe vaak... Ik zit af en toe wel eens in de medische molen. Weet je hoe vaak ik misgeprikt ben? Dus doe mij een bloedprikrobot. Iemand die altijd raakt. Liever die dan de tandarts. Ja, toch? Je zit nog steeds met je tandarts. Ik zit nog steeds met je tandarts. Dat is een beetje jeugd. We hebben nu ziekenhuizen, educatie. Wat zien we in de educatie en de maak? Ik weet niet wat je wil elkaar praten. Dus in onderwijs hebben we een heel mooi lab, dat heet NOLAI, Nationaal Onderwijslab AI, dat onder andere getrokken wordt door Radboud Universiteit, waar een samenwerking is in labvorm tussen onderzoekers, onderwijzers en onderwijsinstellingen, waarin vragen vanuit onderwijs worden opgehaald. En in lab worden ontwikkeld samen met ook techontwikkelaars. Daarin wordt ook de ethische en juridische kant natuurlijk ook aan biodesign meegenomen. Het gaaf is daar te zien van hoe kan nou AI ervoor zorgen dat de docent, maar ook de student of leerling zo goed mogelijk onderwijs krijgt. En dat iedereen, of je nou heel slim bent of iets meer je best moet doen, toch op een goede manier onderwijs aangeboden krijgt. Dus je krijgt heel erg... Het mechanisme wat je nu ziet is van de monitoring. Dus vroege waarschuwingssystemen van... deze leerling heeft voor bepaalde leercurve toch wat aandacht nodig. Studenten die wat sneller zijn worden meer uitgedaagd. En op zo'n manier krijg je steeds meer kwalitatief beter onderwijs. Ook met tekort aan leraren is het natuurlijk belangrijk. ook naar AI te kijken. Dus ook wel weerstand. Wil je hier je kinderen aan blootstellen? En hoe houden we dat nou veilig en ethisch gezien ook? Maar daar is dus dat lab opgericht. Het is een nationaal vooraanstaand lab aan het worden. Waarin al, denk ik, 20 plus use cases nu in de ontwikkeling zijn. Ook in samenwerking met de tech-ontwikkelaars. Jullie noemden allebei al een ethisch component. Begeleiden jullie de bedrijven ook dat er verantwoord om wordt gegaan met de technologie? Dus vanuit de missie van de AI opzeggen van het moet ook ethisch en mensgericht zijn. En daar zijn ook vanuit de AI-coalitie zijn daar ELSA Labs voor in het leven geroepen. Dus het is op een bepaalde manier, by design, kijken naar die ethische, legal en societal elementen waar je op moet letten als je AI toepast. Dus daar is een soort aanpak voor bedacht in labvorm. Er zijn verschillende ook in Oost-Nederland, de ELSA labs. We proberen natuurlijk ook gewoon de kennis die er is. Er is heel veel over geschreven inmiddels. Allerlei white papers waar je naar kunt kijken. Op dit vlak die we wel openstellen voor gebruik. Ik heb misschien nog een domme vraag. Ik weet dat die niet bestaan, maar ik zeg het toch. We horen altijd labvorm. Wat verstaan we eigenlijk onder een labvorm? Ja, labvorm, field labs, test-experimenteeromgevingen, hybride-leeromgevingen. Ik denk dat er heel veel van dit soort buzzwords zijn. Hups is ook zo'n woord, inderdaad. Maar het gaat natuurlijk uiteindelijk om een omgeving waarin je meerdere werelden of meerdere bloedgroepen bij elkaar brengt. In een omgeving die, laten we zeggen, laag risico is en waarin je ervoor zorgt dat je geen niet grote brokken kunt maken. Ik bedoel, je kan maar wel het experiment aan kunnen gaan en waarin je je kennis ontsluit of samen ontwikkelt. Dus samenwerking is superbelangrijk in een omgeving die inspirerend is en die je ook aanzet tot volgende stappen. Oké, dankjewel. Dat is echt belangrijk, verschillende perspectieven die bij elkaar komen. Ik moest het toch even stellen. Hele goede vraag. Even vanuit het perspectief van de ondernemer. Als je een nieuwe auto wil kopen, ga je naar een garage en wil je een proefritje maken. Dat is wat je daar doet. Oké, dat is ook een mooie aanleiding. Overigens, dat is meteen ook een oproep. We zijn nu druk in het kijken of we in Oost-Nederland een vijftal fieldlabs rond humanumide robots kunnen inrichten. Want de interesse vanuit de ondernemers is gigagroot. En de vraag is van, liever gisteren dan vandaag, ook vanuit vergrijzing. Tekort aan medewerkers. Dat in combinatie met zowel MBO als HMO, kennisinstellingen. Daarmee ook de populatie van jongens en meisjes die ook die apparaten kunnen programmeren en kunnen besturen. Plus ook die proefrittenmogelijkheid gaan bidden. Als we dat begin volgend jaar voor elkaar zouden kunnen gaan krijgen, zou dat geweldig zijn. Dus mochten de luisterende bedrijven in Oost-Nederland zijn die zeggen dat we zijn geïnteresseerd om mee te doen, laat het ons weten. Kijk, wat goed. Mooi. Chris had het nog even over die mens centraal. Heb je daar een sprekend voorbeeld van hoe dat principe is toegepast in een project? Oeh, even kijken hoor. Of Rob, nog ook. Ja, zeker. Samen met mijn lector Erik Verdeerder zijn wij het ELSA Lab Oost-Nederland nog een ander jaar geleden gestart. We hebben nu eigenlijk een community van nog veel docenten, medewerkers binnen Windersheim en ook daarbuiten gestaan. Die ook in elk van die specifieke pijlers, ethiek, die eigenlijk aan de slag geweest zijn. En we hebben net na de zomervakantie, jij bent ook bij een van die sessies bij geweest. En we hebben gezegd, nou jongens, we kunnen eens kijken naar de ethische aspecten rond de humanoïde robot. Dus we hebben een UBTECH Walker naar binnen laten wandelen. Wat is dat? Dat is een humanoïde robot. Oké, dat is een van de type robot. Een grote jongen van 1 meter 80. Oh ja. Een blikken mannetje moet niet op de hoogte gaan staan. En daar ontstond ook een dialoog uit. Via de begeleidingsaanpak ethiek. Een dialoog vanuit allerlei invalshoeken. Van wat hebben we daar voor wie? Welke stakeholders zouden relevant in deze zijn? Uiteindelijk eens welke handelingsperspectieven naar de toekomst. Dus hoe zou je kunnen bedenken als dit in het groot ook daadwerkelijk geïmplementeerd gaat worden. Dus dat is een prachtig voorbeeld. En we hebben een vergelijkbaar opzet gedaan rond onderwijs, educatie. Ik ga er nog heel even terug voordat je verder gaat. Want wat was een opmerkelijke handelsperspectief die daar naar boven kwam? Dat je dacht van, oh daar had ik nog niet over nagedacht. Dat kwam één bommetje aan het einde naar voren. Jullie kennen het een beetje, ik was ook de originator van het bommetje. Ik heb de opmerking gemaakt, wanneer krijgt een humanoïde robot ook rechten als in een cao? Oké. En waarom zou je dat willen? Nou, je kan een hele filosofische boom daarop zetten. Maar als de intelligentie die embedded is in zo'n humanoïde jouw en mijn intelligentie overstijgt. Als hij dus ook waarde toevoegt. Waarom zou hij dan ook niet veel meer als een mensachtige behandeld en gezien gaan worden? Ja, oké. Ja, daar kunnen we nog een uur over doen. Ja, daarom. Daar heb ik ook wel een mening over. Maar misschien nog even antwoorden. Want ik heb natuurlijk even na zitten denken. Maar ik denk, in the end. Kijk, je gaat heel veel data verzamelen en data voeden aan AI. Daar zit natuurlijk een ethische component aan. Dat speelt er altijd mee. Zeker. Of je nou naar een student of een leerling kijkt in een klas. Of je kijkt naar energieverbruik bij huishoudens. Je hebt aan de ene kant die data nodig om die AI slimmer te maken of te trainen. Maar het kan ook iets zeggen over hoe leef je, ben je thuis? Zeker. Ja, hoe presteer je? Dus het legt ook wel een druk, ook op kinderen bijvoorbeeld. Want is dat nou altijd belangrijk? Om altijd goed te scoren. Dus dat is wel denk ik het element. Dat je altijd heel goed na moet denken over. Je hebt die data nodig als een soort voedsel voor de AI. Maar wat voor effect heeft dat nou uiteindelijk in the end op, ja, kun je daar ook andere dingen op afleiden? Precies. Dus data governance, data management inderdaad. Hoe gaan we daarmee om? Ja, en ethische vraagstukken. Er zijn natuurlijk heel veel vraagstukken rondom deze technologie. Daarom hebben wij een kaartspel ontwikkeld. En we willen jullie een stelling ook voorleggen. Om eens te kijken hoe jullie daarover denken. [Muziek] [Muziek] Categorie luidt als volgt, technologie en innovatie. En de stelling is, bedrijven die generatieve AI integreren in hun bedrijfsvoering, zullen een aanzienlijk concurrentievoordeel hebben. Ja, ik denk een inkopper. Dat denk ik zeker. Als je dat niet doet, dan word je rechts of links ingehaald. En met nadruk op het woordje integreren. En wat sta je dan onder integreren? Verder gaan dan alleen een beetje, ik zeg het wat flauw, een beetje spelen met ChatGPT. Maar ook de stap durven te gaan zetten om vanuit je bedrijfsprocesanalyse, de optimalisatie, om die stappen te gaan zetten. Dat betekent dus ook je processen aanpassen. Aanpassen, misschien gewoon herzien. Herzien, ja. We gaan het eens even nadenken. Waarbij het herzien AI een middel is, een hulpmiddel is, en niet altijd de goede oplossing hoeft te zijn. Maar in ieder geval wel het bewustzijn van grote, dat daar, als je het hebt over productiviteit, kwaliteitsverbetering, dat daar heel veel te halen is. Dat is heel belangrijk. Ik stel altijd de prikkelende vraag, hoe blijf je relevant als bedrijf? Als je daar kritisch over nadenkt, waar voeg je nou werkelijk waarde toe? En je productiviteit is niet op peil door bijvoorbeeld dit soort tooling niet te gebruiken. Dan gaat het niet lang goed, denk ik. Ik weet niet of jullie dat beeld herkennen. Maar ik heb ook wel eens als ik MKB'ers spreek, dat ze vooral denken dat dit soort dingen, rondom processen en optimalisatie. Dat klinkt natuurlijk heel erg als managementjargon. Dat dat typisch iets is voor grote bedrijven. De enterprises. En daar staan zij toch wat verder vanaf. Hoe kijken jullie daarnaar? Ik denk dat dat dus niet voor alleen grote bedrijven is, maar voor iedereen. Dat gaat wel echt in op waar voeg je waarde toe. En dat betekent dus dat je heel kritisch moet kijken naar je processen en hoeveel tijd dat kost en of het slimmer kan. Dat is het begin, het laaghangend fruit. Maar daarnaast wil je altijd de lat hoger leggen, ook qua prestaties. En daar heeft je klant ook recht op. Anders gaat hij wel ergens anders naartoe in the end. Dus ik denk, dit geldt voor iedereen. En dus als je heel kritisch nadenkt over de vraag, hoe blijf ik relevant? Dan kom je heel snel op dat spoor van, wat ben ik eigenlijk aan het doen? En hoe kan dat beter? En hoe zit dat bij mijn klant? Of de keten waarin wij een rol spelen. En ja, daar sta je dan samen voor een uitdaging. En iedereen staat op de banken. Ik zal nooit een prachtig voorbeeld vergeten van een ondernemer die bananen apart nam. En die zei, roep joh, ik ben helemaal om. Graag. Maar jij gaat dadelijk de deur uit. Ik doe mijn laptop open en dan heb ik weer veertig e-mailtjes binnen. Dan weet ik precies hoe het gaat. Precies. Vrijdagmiddag, einde van de dag, bek af het bed in. Maandagochtend, oh ja, dat was een leuk idee. En dan staan er weer veertig e-mailtjes. Dus ik zou bijna zeggen, gevangen zitten in je operationele tunnel. hoe kan je daar nou doorheen breken en uitkomen en ik denk zelf en ik roep door de bedrijven die ik ken ook op van joh we voel je je ook vrij om ook een derde erbij te halen die ook vanuit hun ervaring misschien met een subsidiepotje vanuit Oostendel of net een of andere hubsen in Nederland ja net een stapje verder kunnen helpen zodat je over de top van die berg heen komt en het voelt misschien even als stilstaan Maar ik denk dat je stil moet staan om te kijken. Wat is de beweging die je ziet? Dat is denk ik ook die mails die je hebt. Je moet echt die afstand kunnen nemen. En soms heb je daar even een derde perspectief van nodig. Dat kan een collega MKB'er zijn. Dat kan een andere organisatie. Dat kan de hub zijn. Maar die heb je wel nodig om even weer stil te staan. Om daarna weer op een sneltrein te kunnen gaan stappen. En de goede kant op de reis. Het risico is de business as usual. Dus het gaat lekker. Het gaat goed. We doen het al jaren zo. Dus geen zorgen. Of er komt dus keihard iemand die vanaf een greenfield de zaken even helemaal anders gaat organiseren. En je echt rechts en links in gaat halen. En met deze technologie is de kans groot dat dat gaat gebeuren. Dat is denk ik wel anders dan andere innovatietrends die we hebben voorbij zien komen. Dit is wel echt een hele krachtige. Die aangrijpt op alles. Dus op je business waar je in zit. De keten waar je in opereert. En je eigen processen. En dat is denk ik wel echt het verschil met andere innovatietrends die de afgelopen jaren voorbij zijn gekomen. Dat dat wel een wake-up call is. Ik denk ik voor veel bedrijven en ondernemers. En als je die urgentie niet voelt, dan denk ik dat dat wel ernstig is. En onderschat niet wat het oosten uit China op ons over had komen. Er loopt nu een 15-jarige programma waar ze 168 miljard euro stoppen in de combinatie van de ontwikkeling van AI en Humanoids. Daarvoor hebben ze dat gedaan met de elektrische voertuigen. AI en Humanoids gaan ze hetzelfde doen. Een honderdtal fabrikanten maken de blikkenmannetjes nu al. En het plan is om binnen vier jaar er 40 miljoen in het ketelpak in de productie bestaan. Oftewel 5% van de beroepsvolking op die manier aan te vullen. Het zijn wel mannetjes die 24x7 werken voor een gemiddeld uurtarief van 4,50 euro. En daar ligt denk ik meteen ook een grote kans voor bedrijven in Nederland. Kijk, dat proberen te concurreren is totaal zinloos. Het omarmen en slimmer en sneller gaan implementeren, daar ligt denk ik de grootste kans en uitdaging. Ja, en ik voel soms ook nog wel eens dat het lekker is om achterover te leunen. Om te zeggen van, hé, ja, maar dat soort innovaties vinden plaats in China. Andere innovaties in Silicon Valley. We worden toch wel overstroomd, zeg maar, door de innovaties uit het buitenland. Ik sprak vorige week een ondernemer die heel stoer in de maakindustrie gaat een vestiging in Vietnam openen. Waarom? Arbeidskracht is goedkoop, maar het staal wat hij moet verwerken is ook een kwart van de prijs wat hij in Europa moet betalen. En dan hebben we nog niet over de energiekosten gehad. Dus vanuit een defensief, agressief geopolitieke expansie vond ik dat een hele slimme en ook moedige stap om op die manier te gaan denken. Ja, en ik denk vanuit Europa zie je nu ook dat afgelopen april is AI Continent Action Plan gepresenteerd. Dat anticipeert eigenlijk op de dynamiek die Rob van de Star schetst. Dus de big tech en wat er in China gebeurt. Hoe gaat Europa zich daartoe verhouden? Er zijn allerlei wet- en regelgevingskaders opgesteld. Dus de AI Act, Data Covenant Act. Allemaal zaken om Big Tech en China toch een beetje te kunnen beheersen. Heel veel geld gaat dan binnen de komende jaren naar R&D op vlak van AI. Dus we hebben een achterstand. We hebben geen ChatGPT, misschien een Mistral. Maar hoe gaan we die achterstand inhalen? Of hoe gaan we in ieder geval een Europees alternatief ontwikkelen? Er zijn allerlei initiatieven voor onafhankelijke cloud. Hoe gaan we die data veilig delen, opslaan en dus ook die AI ontwikkelen? en daarbij een heel groot blok skills, vaardigheden. Iedereen moet deze vaardigheden gaan leren, of je nou wil of niet. Dus het gaat veel aankomen en ik denk dat dat wel een positieve impuls gaat geven, ook in Nederland en dus ook in de regio op dit vlak. We moeten aan de bak en daar is ook geld voor, dus laten we dat gewoon met elkaar oppakken. Je noemde vaardigheden, welke vaardigheden heb je dan over? Nou ja, het begint bij datageletterdheid. Dus wij moeten volgens het AI-act allemaal data geletterdheid gaan trainen. Dus het gaat over basisskills van wat is data tot hoe kun je nou tools op een veilige manier gebruiken. Dus ga ik mijn vertrouwelijke stukken of allerlei persoonsgegevens in een ChatGPT of een Chinees model stoppen, mag dat. Daar je bewust van zijn en ook op het vlak van cybersecurity bijvoorbeeld, wat wel en niet mag. Dat moet iedereen leren die feitelijk met die systemen werkt. Dus iedereen die het systeem gebruikt, moet die vaardigheden leren. Je gaat natuurlijk verder naar, dat zijn de basisskills. Maar uiteindelijk willen we natuurlijk die innovatie aan gaan jagen. En dan hebben we natuurlijk geavanceerde vaardigheden nodig. Die ook vaak heel domeinspecifiek zijn. Ja, die moeten we ook gaan trainen. En daar zijn ook allerlei projecten voor in de ontwikkeling. Op speciaal verzoek van Niels. We komen niet altijd aan het onderdeel toe. Stel je zou helemaal mogen dromen. Wat zou je ideale AI-systeem zijn. Zonder dat je over technische beperkingen zou hoeven nadenken. Ik geef jullie even wat bedenktijd. Een van de twee? Ik heb een hele, ook beangstigende droom. Ja, dat mag ook. Jullie kennen Neuralink. Dat meneer Musk. Zij zijn drukdoende om te kijken of wij standaard zo'n implant kunnen krijgen. Zodat we met onze hersenen alle technologie kunnen besturen. En jij aan ons hoofd. Ja, misschien is dat wel een nachtmerrie. Maar dit is een serieuze ontwikkeling die gaat plaatsvinden. Ja, maar hoe kijk je er dan tegenaan? Want je begint met het is een nachtmerrie. Een vraag om een droom. Ik begon met een droom. De matrix. Welke veel. De positieve kant is, we hebben het woordje ethiek gehad. Human-centered AI. Kijk, als je op die manier alle devices, alle interfaces kan uitschakelen. Denk ook aan de productiekosten. Denk aan circulariteit. Je hebt denk ik, als je ingeplant, dan ook heel veel van de apparatuur die voor ons staat, die wordt totaal overbodig. Dat zal, als we het hebben over materiaalverbruik, energieverbruik, zal het heel goed zijn. Je krijgt dan ook een integratie van allerlei zintuigen. De multimodality, dus meerdere zintuigen waarmee je ook zaken kan aansturen en zelf ook informatie terug kan krijgen. Dus de droom naar de toekomst toe. En nogmaals, misschien is het woordje dromen wel verkeerd. Maar is dat we toch aardig bezig zijn richting, in science fiction termen, de cyborg. en body het AI, oftewel AI die ook daadwerkelijk op meerdere manieren aan het lijf gekoppeld is. En dat gaat stapje voor stapje. Kijk naar de nieuwe AR-glasses die komen. Denk aan de intelligente ringen die er zijn. Denk aan de neurale armband van Meta. En dit zijn allemaal niet invasieve, dus ze worden niet in je lijf neergezet. Aan de andere kant, ik geloof dat het 20 jaar geleden was, kon je al in een bar in Rotterdam met een RFID-chip die onder je huid zat, kon je je biertje afrekenen. Dus nou, dit zou zomaar een scenario kunnen zijn. Oké, en jij Chris? Wat ik in ieder geval hoop is dat we niet nog meer gek gemaakt worden door allerlei fake AI-gegenereerde content. Wat je nu al ziet op LinkedIn en al die blogs, dat is allemaal niet door een mens gemaakt. En ik vind dat heel vervelend. Het maakt dat ik het niet meer lees. Dus je wilt toch, denk ik, authenticiteit voelen. Dus wat ik hoop is dat AI in ieder geval zo krachtig wordt, dat het niet een soort repeterend, domme content generator wordt, maar dat het echt hele grote problemen helpt ons grote problemen op te lossen. We staan voor hele grote uitdagingen. in de zorg, in de energie, noem maar op. Hoe kan AI nou bijdragen aan het oplossen van deze grote problemen? Zonder ons helemaal gek te maken, al die onzin. Want dat zie je natuurlijk nu en dat is een leuk speeltje. Maar dat is natuurlijk... En als je kijkt naar bijvoorbeeld de beïnvloeding van verkiezingen en dat die grootmachten daarmee aan de haal gaan. Ik hoop echt dat dat niet doorzet. En dat AI, dat er een tegenbeweging komt die echt dienend is aan de mens. Mooie droom. Als we kijken, ik denk dat jullie een heel mooi beeld hebben geschetst van AI-hub Oost NL, wat jullie kunnen doen. Zou je het nog even heel kort samen kunnen vatten, als mensen nu luisteren, wat zouden ze kunnen doen om zich bij jullie aan te melden dat ze ondersteund worden? Ik zou zeggen, als je als ondernemer voelt dat je aan de slag moet met AI, meld je bij het AI Hub Loket. Wij proberen dan te kijken waar je behoefte aan hebt en proberen je persoonlijk te helpen, maar ook door te schakelen naar de juiste AI-partner in de regio of daarbuiten, zodat je AI versneld naar een toepassing kunt brengen. Dan meld je bij ons. Buiten de regio kan ook in Duitsland zijn. Oh ja, heel goed. En het geldt voor al deze hubs. Zeker. Je wil misschien toch nog even wat meer weten. Wat zijn andere bedrijven die langs zijn geweest? Kunnen ze die ergens ook online lezen? Hebben ze een lijst waar je... We hebben in ieder geval een website. www.aihub-oost.nl Daar staan use cases, daar staan voorbeelden, events. Daar kun je van alles vinden. Rob, Chris, hartstikke bedankt dat jullie hier naartoe wilden komen. dit wilde vertellen. Leuk. Thanks. Leuk dat je weer luisterde naar een aflevering van AIToday Live. Vergeet je niet te vangen. Flammoneren. Al weken gaat het missen. Niet te abonneren. Dankjewel. En dan krijg je allerlei hele leuke dingetjes van achter de schermen te zien. Tot de volgende keer. Tot de volgende keer.